การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวช่วยลดความกลัวและความเกร็งต่อการทำฟัน อาจพิจารณาเมื่อกลัวการทำฟันหรือขย้อนง่ายมาก หรือในการทำรากฟันเทียมและฟันคุด แต่ไม่จำเป็นสำหรับทุกคน ทพ. พัค จีโฮ ศัลยแพทย์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ อธิบายหลักการ ความจำเป็น ผลข้างเคียง การดูแลความปลอดภัย และข้อควรระวัง1. การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวคืออะไร? แตกต่างจากการระงับความรู้สึกแบบทั่วร่างกายอย่างไร?
การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว (conscious sedation) คือการทำฟันในสภาวะที่ความวิตกกังวลและความตึงเครียดลดลงด้วยยาระงับประสาท
วิธีนี้ไม่ได้มุ่งให้หมดสติโดยสมบูรณ์เหมือนการระงับความรู้สึกแบบทั่วร่างกาย คุณอาจรู้สึกง่วงหรือเคลิ้ม แต่เมื่ออยู่ในระดับการระงับประสาทที่เหมาะสม คุณยังสามารถตอบสนองได้เมื่อทีมแพทย์เรียกหรือกระตุ้น
พูดง่ายๆ ก็คือ ใกล้เคียงกับการ 'ลดความตึงเครียดลงอย่างมาก' มากกว่าการ 'ทำให้ไม่รู้สึกตัว'
อย่างไรก็ตาม การระงับประสาทไม่ได้ขจัดความเจ็บปวดโดยตรง จึงใช้ยาชาเฉพาะที่ร่วมด้วยเพื่อควบคุมความเจ็บปวด และระดับการระงับประสาทและการตอบสนองที่เกิดขึ้นจริงอาจแตกต่างกันในแต่ละคน
2. การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวจำเป็นสำหรับใคร?
การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวอาจช่วยผู้ที่มีโรคกลัวการทำฟันรุนแรง ผู้ที่มีรีเฟล็กซ์การขย้อนรุนแรง หรือผู้ที่รู้สึกเป็นภาระมากกับขั้นตอนการรักษา
ในทางกลับกัน หากสามารถรับการรักษาด้วยยาชาเฉพาะที่ได้โดยไม่มีปัญหา ก็อาจไม่จำเป็นต้องเพิ่มการระงับประสาท
| หัวข้อ | กรณีที่อาจเป็นประโยชน์ | กรณีที่ใช้ยาชาเฉพาะที่ได้ |
|---|---|---|
| โรคกลัวการทำฟัน | เลื่อนการรักษาที่จำเป็นมาเป็นเวลานานเพราะความกลัว | เคยรับการรักษาด้วยยาชาเฉพาะที่มาแล้ว |
| รีเฟล็กซ์การขย้อน | ขย้อนรุนแรงเมื่อมีเครื่องมือสัมผัสในปาก | ความไม่สบายจากรีเฟล็กซ์การขย้อนไม่มาก |
| ขอบเขตการรักษา | วางแผนการผ่าตัดที่ซับซ้อน เช่น รากฟันเทียมหลายตำแหน่งหรือการปลูกกระดูก | การรักษาที่ค่อนข้างไม่ซับซ้อน |
| สภาวะร่างกายโดยรวม | ความดันโลหิตสูงขึ้นมากจากความตึงเครียดจนจำเป็นต้องประเมินล่วงหน้า | สุขภาพคงที่และควบคุมความตึงเครียดได้ |
ตารางนี้เป็นเพียงเกณฑ์การพิจารณาทั่วไป ความเหมาะสมของการระงับประสาทต้องพิจารณาร่วมกันทั้งสภาวะสุขภาพจริงและแผนการรักษา
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การฝังรากฟันเทียมเพียงซี่เดียวไม่ได้หมายความว่าจำเป็นต้องใช้การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวเสมอไป หลายกรณีทำได้ด้วยยาชาเฉพาะที่เพียงอย่างเดียว แต่หากมีความกลัวรุนแรงหรือมีข้อพิจารณาทางการแพทย์อื่น การตัดสินใจก็อาจเปลี่ยนไป
ตรงนี้มีอีกประเด็นที่ไม่ควรมองข้ามครับ
แม้การระงับประสาทจะช่วยให้ทำการรักษาหลายอย่างไปพร้อมกันได้ แต่การรักษาทั้งหมดในครั้งเดียวไม่ได้เป็นผลดีเสมอไป เพราะเมื่อขอบเขตการรักษากว้างขึ้น ความไม่สบายหลังผ่าตัดและภาระในการฟื้นตัวก็อาจเพิ่มขึ้นด้วย
เกณฑ์การพิจารณาการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวสำหรับรากฟันเทียมอธิบายไว้อย่างละเอียดใน คู่มือรากฟันเทียมร่วมกับการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว ครับ
3. การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวปลอดภัยหรือไม่? มีผลข้างเคียงอะไรบ้าง?
การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวก็มีผลข้างเคียงและความเสี่ยงเช่นกัน
ระหว่างการระงับประสาท ความดันโลหิตอาจลดลงหรือชีพจรอาจช้าลง และการหายใจหรือค่าความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือดก็อาจเปลี่ยนแปลงได้ นอกจากนี้ยังต้องเตรียมพร้อมสำหรับสถานการณ์ที่การระงับประสาทลึกกว่าที่คาดไว้ด้วย
ด้วยเหตุนี้ ผมจึงคิดว่า การเตรียมพร้อมและการดูแลตั้งแต่ก่อนการรักษาจนถึงการฟื้นตัวมีความสำคัญไม่น้อยไปกว่าการเลือกว่าจะใช้ยาอะไรครับ
ในฐานะศัลยแพทย์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล ผมมีประสบการณ์ด้านการผ่าตัดและภาวะฉุกเฉินหลากหลายที่โรงพยาบาลมหาวิทยาลัย เช่น มะเร็งช่องปาก การผ่าตัดแก้ไขขากรรไกร และการบาดเจ็บที่ใบหน้า ผมผ่านการฝึกอบรมแบบหมุนเวียนในภาควิชาวิสัญญีวิทยาและวิสัญญีวิทยาทางทันตกรรม และเป็นสมาชิกสามัญของสมาคมวิสัญญีวิทยาทางทันตกรรมแห่งเกาหลี (Korean Dental Society of Anesthesiology)
คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮมีห้องผ่าตัดแยกเฉพาะสำหรับการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว และอุปกรณ์เฝ้าติดตามที่ตรวจสอบสภาวะของผู้ป่วยแบบเรียลไทม์
นอกจากห้องผ่าตัดแล้ว คลินิกยังใช้ระบบเฝ้าติดตามส่วนกลางที่สามารถตรวจสอบสภาวะของผู้ป่วยได้จากห้องผู้อำนวยการ ห้องตรวจ และเคาน์เตอร์ต้อนรับ มีอุปกรณ์จ่ายออกซิเจนและชุดอุปกรณ์ปฐมพยาบาลฉุกเฉิน รวมถึงห้องพักฟื้นแยกต่างหากสำหรับดูแลการฟื้นตัวหลังการรักษา
ระหว่างการระงับประสาท เราจะสังเกตการตอบสนอง การหายใจ ค่าความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือด ความดันโลหิต และชีพจรของผู้ป่วย และในระหว่างการฟื้นตัวก็จะตรวจสอบว่าระดับความรู้สึกตัวและสัญญาณชีพกลับคืนมาอย่างเหมาะสมหรือไม่
สิ่งอำนวยความสะดวกและการเตรียมพร้อมเหล่านี้ไม่ได้ขจัดความเสี่ยงทั้งหมด ความเสี่ยงอาจแตกต่างกันตามโรคประจำตัวและสภาวะสุขภาพของผู้ป่วย ดังนั้นการประเมินล่วงหน้าว่าการระงับประสาทเหมาะสมหรือไม่จึงต้องมาก่อน
4. ระหว่างการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว ความเจ็บปวดและความทรงจำจะยังคงอยู่มากน้อยเพียงใด?
การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวไม่ได้ทำให้ความเจ็บปวดหรือความรู้สึกหายไปโดยสมบูรณ์
ยาระงับประสาทช่วยลดความตึงเครียดและความวิตกกังวลเป็นหลัก ส่วนความเจ็บปวดระหว่างการรักษาจะควบคุมด้วยยาชาเฉพาะที่ ดังนั้นคุณอาจยังรับรู้เสียงหรือการสัมผัสระหว่างการรักษาได้
ความทรงจำก็แตกต่างกันในแต่ละคน บางคนอาจจำขั้นตอนการรักษาได้เลือนราง หรือจำบางส่วนไม่ได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าความทรงจำทั้งหมดจะหายไป
การที่ยังมีความทรงจำหลงเหลืออยู่เพียงอย่างเดียว ไม่ได้ทำให้เราตัดสินว่าการระงับประสาทไม่ได้ผล เพราะต้องพิจารณาทั้งวัตถุประสงค์ของการระงับประสาทและการตอบสนองของผู้ป่วยร่วมกัน
แม้ใช้วิธีระงับประสาทแบบเดียวกัน บางคนอาจยังตอบสนองได้ค่อนข้างชัดเจน ขณะที่บางคนอาจได้รับการระงับประสาทอย่างเพียงพอได้ยาก
ในกรณีที่รับประทานยาคลายกังวลหรือยาทางจิตเวชเป็นประจำ หรือเคยรู้สึกว่าการระงับประสาทครั้งก่อนไม่ได้ผลตามที่คาดหวัง เราจะประเมินการตอบสนองต่อยาอย่างรอบคอบมากขึ้น รูปร่าง ระดับความอ้วน ระดับความวิตกกังวล และความซับซ้อนของการรักษาก็เป็นปัจจัยที่ต้องพิจารณาเช่นกัน
หากจำเป็น อาจพิจารณาใช้ยาที่มีกลไกการออกฤทธิ์ต่างกันร่วมกันเพื่อปรับปริมาณของแต่ละตัว แต่ไม่ได้ใช้กับทุกคน
ผมพยายามปรับยาระงับประสาทอย่างรอบคอบเท่าที่จำเป็น โดยสังเกตสภาวะและการตอบสนองของผู้ป่วย เมื่อปริมาณยาเพิ่มขึ้นก็ต้องพิจารณาโอกาสเกิดผลข้างเคียงด้วย และอาการเวียนศีรษะหรืออ่อนเพลียระหว่างการฟื้นตัวก็แตกต่างกันในแต่ละบุคคล
5. การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวมีการดูแลอย่างไรตั้งแต่ก่อนการรักษาจนถึงการฟื้นตัว?
การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวไม่ใช่การดูแลเฉพาะช่วงเวลาที่ให้ยา แต่เป็นกระบวนการต่อเนื่องตั้งแต่การประเมินก่อนการรักษาจนถึงการตรวจสอบการฟื้นตัว
1. การประเมินก่อนการระงับประสาท
ตรวจสอบโรคประจำตัว ยาที่รับประทานอยู่ ประสบการณ์การระงับประสาทในอดีต และการงดน้ำงดอาหาร แล้วพิจารณาว่าการระงับประสาทเป็นวิธีที่เหมาะสมหรือไม่โดยคำนึงถึงสภาวะสุขภาพของผู้ป่วย
2. การระงับประสาทและการทำฟัน
ปรับระดับการระงับประสาทตามการตอบสนองของผู้ป่วย และให้ยาชาเฉพาะที่ที่จำเป็นร่วมด้วย รวมทั้งพิจารณาล่วงหน้าว่าจะทำการรักษาใดและมากน้อยเพียงใด
3. การเฝ้าติดตามระหว่างการรักษา
ตรวจสอบระดับความรู้สึกตัว การหายใจ ค่าความอิ่มตัวของออกซิเจนในเลือด ความดันโลหิต และชีพจร หากความลึกของการระงับประสาทหรือสภาวะของผู้ป่วยเปลี่ยนแปลง จะพิจารณามาตรการที่จำเป็น
4. การตรวจสอบการฟื้นตัว
หลังการรักษาเสร็จสิ้น จะสังเกตระดับความรู้สึกตัว การหายใจ และสัญญาณชีพของผู้ป่วยในห้องพักฟื้น เมื่อตรวจสอบสภาวะการฟื้นตัวและเกณฑ์การกลับบ้านแล้ว จะแนะนำข้อควรระวังหลังจากนั้น
สิ่งสำคัญในกระบวนการนี้ไม่ใช่เพียงการคงสภาวะการระงับประสาทไว้ แต่คือการสังเกตการเปลี่ยนแปลงของผู้ป่วยและตอบสนองให้เหมาะสม
6. ก่อนและหลังการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว ควรระวังอะไรบ้าง?
เมื่อวางแผนการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว การตรวจสอบเรื่องการงดน้ำงดอาหารและยาที่รับประทานอยู่เป็นสิ่งสำคัญ หลังการรักษาฤทธิ์ของยาระงับประสาทอาจยังคงหลงเหลืออยู่ จึงต้องระมัดระวังในการเดินทางกลับบ้านและการใช้ชีวิตประจำวัน
ตรวจสอบการงดน้ำงดอาหารและยาที่รับประทานอยู่ก่อนการระงับประสาทอย่างไร?
คำแนะนำเรื่องการงดน้ำงดอาหารอาจแตกต่างกันตามชนิดของอาหารและเครื่องดื่ม สภาวะสุขภาพ และแผนการระงับประสาท สิ่งสำคัญคือต้องปฏิบัติตามเกณฑ์ที่ทีมแพทย์แนะนำ
ยาที่รับประทานเป็นประจำก็ต้องตรวจสอบด้วย โดยเฉพาะยาคลายกังวล ยาระงับประสาท และยาทางจิตเวช ซึ่งอาจส่งผลต่อการตอบสนองต่อการระงับประสาท
หากใช้ยาฉีดลดน้ำหนักกลุ่ม GLP-1 ก็จะตรวจสอบการใช้ล่วงหน้าเช่นกัน ยากลุ่มนี้อาจทำให้อาหารผ่านออกจากกระเพาะอาหารช้าลง จึงอาจต้องมีการเตรียมตัวเพิ่มเติมตามอาการทางระบบทางเดินอาหารหรือสถานะการใช้ยา
อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกคนที่ต้องหยุดยา การคงหรือปรับยาที่รับประทานอยู่ และวิธีการงดน้ำงดอาหาร ต้องตัดสินใจโดยประเมินความเสี่ยงเป็นรายบุคคล
หลังการรักษา ควรระวังอะไรเรื่องการมีผู้ติดตามและการเดินทางกลับบ้าน?
หลังการระงับประสาท แม้ภายนอกจะดูรู้สึกตัวดีแล้ว แต่ฤทธิ์ของยาอาจยังส่งผลต่อวิจารณญาณหรือความเร็วในการตอบสนอง
ดังนั้นจึงควรปฏิบัติตามคำแนะนำเรื่องการมีผู้ติดตามและการช่วยเหลือในการเดินทางกลับบ้าน รวมทั้งควรหลีกเลี่ยงการขับรถ การดื่มแอลกอฮอล์ และการทำสัญญาหรือการตัดสินใจเรื่องสำคัญในช่วงเวลาที่ทีมแพทย์แนะนำ
ความเร็วในการฟื้นตัวแตกต่างกันในแต่ละคน ช่วงเวลาที่จะกลับไปใช้ชีวิตประจำวันตามปกติก็ต้องพิจารณาตามสภาวะการฟื้นตัวและข้อควรระวังที่ได้รับคำแนะนำ
7. ค่าใช้จ่ายของการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวกำหนดอย่างไร? ประกันสุขภาพคุ้มครองหรือไม่?
โดยทั่วไป การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวจะได้รับการแจ้งว่าเป็นการรักษาที่ไม่อยู่ในความคุ้มครองของประกันสุขภาพแห่งชาติเกาหลี แต่การได้รับความคุ้มครองจริงอาจแตกต่างกันตามรายละเอียดการรักษาและเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง
ค่าใช้จ่ายอาจขึ้นอยู่กับการเตรียมและการดูแลที่จำเป็นสำหรับการระงับประสาท ขอบเขตการรักษา รวมถึงการเฝ้าติดตามและกระบวนการฟื้นตัวตามสภาวะของผู้ป่วย
นอกจากนี้ ควรเข้าใจแยกกันระหว่างค่าใช้จ่ายของการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัว กับค่าใช้จ่ายของการรักษาทางทันตกรรม เช่น การฝังรากฟันเทียมหรือการถอนฟันคุด
บทส่งท้าย
ผมให้ความสำคัญกับ 'การรักษาที่ควรทำ มากกว่าการรักษาที่ทำได้' ครับ
สำหรับผู้ที่เลื่อนการรักษาที่จำเป็นออกไปเพราะกลัวการทำฟัน การให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวอาจเป็นประโยชน์ แต่ไม่จำเป็นต้องแนะนำให้ทุกคนเพียงเพราะสามารถทำได้
สิ่งสำคัญไม่ใช่ตัวการระงับประสาทเอง แต่คือการพิจารณาอย่างถูกต้องว่าการรักษาที่จำเป็นในตอนนี้คืออะไร และคำนึงถึงภาระและความเสี่ยงของผู้ป่วยไปพร้อมกันในกระบวนการนั้นครับ
ผม ทพ. พัค จีโฮ ศัลยแพทย์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิล ครับ
ผู้ตรวจทาน: ทพ. พัค จีโฮ ผู้อำนวยการ ศัลยแพทย์ช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล
เอกสารอ้างอิง
- American Dental Association (ADA). Guidelines for the Use of Sedation and General Anesthesia by Dentists.
เกณฑ์การให้ยาระงับประสาทและการระงับความรู้สึกแบบทั่วร่างกายในทางทันตกรรม
https://www.ada.org/-/media/project/ada-organization/ada/ada-org/files/resources/library/oral-health-topics/ada_sedation_use_guidelines.pdf - American Dental Association (ADA). Anesthesia and Sedation.
ระดับขั้นของการระงับประสาททางทันตกรรมและการดูแลความปลอดภัย
https://www.ada.org/resources/ada-library/oral-health-topics/anesthesia-and-sedation - Australian Dental Association. Policy Statement 6.17 – Conscious Sedation in Dentistry.
นิยามและเงื่อนไขการปฏิบัติการให้ยาระงับความรู้สึกแบบรู้สึกตัวทางทันตกรรม
https://ada.org.au/policy-statement-6-17-conscious-sedation-in-dentistry - Surgical Endoscopy (2024). Multi-society clinical practice guidance for the safe use of glucagon-like peptide-1 receptor agonists in the perioperative period.
คำแนะนำเรื่องการงดน้ำงดอาหารและการหยุดยาก่อนหัตถการเมื่อใช้ยากลุ่ม GLP-1
https://link.springer.com/article/10.1007/s00464-024-11263-2