หากฟันกรามแตกหรือรู้สึกเสียวแปลบขึ้นมาทันทีขณะเคี้ยวอาหาร คุณอาจกังวลว่าฟันจะมีรอยร้าวหรือเปล่าครับ

สวัสดีครับ ผม ทพ. คิม กอนมิน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมประดิษฐ์ คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแนครับ

การที่ฟันแตกไม่ได้หมายความว่าจะต้องครอบฟันหรือรักษารากฟันเสมอไปครับ วิธีการรักษาจะแตกต่างกันไปตามว่ารอยร้าวลุกลามไปถึงไหน และยังเหลือเนื้อฟันที่แข็งแรงอยู่มากน้อยเพียงใด

 

 

1. จะรู้ได้อย่างไรว่าฟันมีรอยร้าว?

หากรู้สึกเสียวแปลบเมื่อเคี้ยวด้วยฟันกรามในบางทิศทาง หรือเจ็บตอนที่กัดแล้วคลายแรงกัด อาจสงสัยได้ว่ามีรอยร้าวที่ฟัน อย่างไรก็ตาม การสรุปว่าฟันร้าวจากอาการปวดเพียงอย่างเดียวนั้นทำได้ยาก

เมื่อฟันมีรอยร้าว บริเวณรอยร้าวอาจขยับเพียงเล็กน้อยขณะรับแรงเคี้ยว และกระตุ้นเส้นประสาทภายในฟันได้

บางกรณีอาจเสียวฟันเมื่อดื่มน้ำเย็น หรือปกติไม่มีอาการแต่จะเจ็บเฉพาะตอนเคี้ยวอาหารบางชนิดครับ

ปัญหาคือ แม้ฟันจะมีรอยร้าว แต่บางครั้งก็มองด้วยตาได้ยาก และไม่ปรากฏในภาพเอกซเรย์ครับ

ดังนั้นเมื่อสงสัยว่ามีรอยร้าว จะตรวจดูด้วยการขยายภาพฟันหรือส่องไฟ และให้กัดทีละส่วนที่นูนขึ้นบนด้านบดเคี้ยวเพื่อดูว่าอาการปวดเกิดขึ้นซ้ำหรือไม่

 

หากมีวัสดุอุดขนาดใหญ่อยู่เดิม บางครั้งอาจรื้อออกตามความจำเป็นเพื่อตรวจดูสภาพด้านใน

เมื่อผมตรวจฟันลักษณะนี้ ผมจะพิจารณาก่อนว่าอยู่ในระยะที่ยังเฝ้าติดตามได้ หรือเป็นระยะที่ต้องรักษาตอนนี้

เพราะเกณฑ์ในการตัดสินใจรักษาคือความลึกที่แท้จริงของรอยร้าวและสภาพของฟัน มากกว่ารอยร้าวที่มองเห็นจากภายนอกครับ

หากมีอาการเสียวแปลบขณะเคี้ยวซ้ำ ๆ ไม่ควรปล่อยไว้นาน และควรตรวจหาสาเหตุครับ

 

 

2. รอยร้าวผิวฟัน รอยร้าวที่ฟัน และฟันแตก ต่างกันอย่างไร?

รอยร้าวที่เห็นบนฟันไม่ได้อยู่ในสภาพเดียวกันทั้งหมด ตั้งแต่รอยร้าวเล็ก ๆ ที่อยู่เฉพาะผิวฟัน ไปจนถึงการแตกที่ลุกลามเข้าไปด้านในของฟันหรือถึงรากฟัน แนวทางการรักษาจะแตกต่างกันไปตามขอบเขตความเสียหาย

สมาคมทันตแพทย์รักษารากฟันแห่งสหรัฐอเมริกา (American Association of Endodontists: AAE) จำแนกฟันที่มีรอยร้าวตามลักษณะและขอบเขตการลุกลามของรอยร้าว

 

ประเภทอาการทั่วไปแนวทางการรักษา
รอยร้าวผิวฟัน (Craze lines)ส่วนใหญ่ไม่มีอาการเฝ้าติดตามอาการ
ปุ่มฟันแตก (Fractured cusp)ขอบด้านบดเคี้ยวแตกบิ่น หรือรู้สึกไม่สบายขณะเคี้ยวบูรณะส่วนที่เสียหาย และปกป้องปุ่มฟันเมื่อจำเป็น
ฟันร้าว (Cracked tooth)เสียวแปลบขณะเคี้ยว เสียวเมื่อโดนเย็นหรือร้อนบูรณะและปกป้องปุ่มฟันตามขอบเขตของรอยร้าว
ฟันแยก (Split tooth)ฟันแยกออกจากกันจริงประเมินส่วนที่เก็บรักษาไว้ได้ พิจารณาการถอนฟัน
รากฟันแตกตามแนวดิ่ง (Vertical root fracture)ระยะแรกมีอาการน้อย หรือเกิดการอักเสบของเหงือกพิจารณาการถอนฟันหรือการตัดรากฟันบางส่วนตามขอบเขตของการแตก

 

เปรียบเทียบฟันกรามที่มีรอยร้าวเล็ก ๆ เฉพาะผิวด้านนอก ฟันกรามที่ขอบด้านบดเคี้ยวแตกหลุดออกไป และฟันกรามที่รอยร้าวลึกต่อเนื่องไปทางประสาทฟัน

 

โดยเฉพาะรอยร้าวผิวฟันนั้นจำกัดอยู่เฉพาะเคลือบฟันซึ่งเป็นชั้นนอกสุดของฟัน จึงมีหลายกรณีที่ไม่มีอาการใด ๆ

ในทางกลับกัน หากรอยร้าวลุกลามจากด้านบดเคี้ยวของฟันกรามเข้าไปด้านใน เรื่องจะแตกต่างออกไปครับ

เพราะเมื่อรับแรงเคี้ยวซ้ำ ๆ แรงกดจะสะสมที่บริเวณรอยร้าว และอาจส่งผลไปถึงเนื้อเยื่อภายในฟัน

สิ่งที่ผมอยากเน้นย้ำตรงนี้คือ เราไม่ได้กำหนดขอบเขตการรักษาจากการที่มองเห็นรอยร้าวเพียงอย่างเดียวครับ

แม้เส้นที่มองเห็นบนผิวฟันจะสั้น แต่ก็อาจลึกลงไปด้านใน ในทางกลับกัน รอยร้าวเล็ก ๆ ที่เห็นได้ชัดก็อาจเฝ้าติดตามได้โดยไม่ต้องรักษา

 

 

3. หากฟันกรามแตก ควรเลือกเรซิน อินเลย์ ออนเลย์ โอเวอร์เลย์ หรือครอบฟัน?

การรักษาฟันกรามแตกไม่ได้ตัดสินจากขนาดของส่วนที่แตกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาร่วมกันด้วยว่าผนังฟันที่เหลืออยู่ทนแรงเคี้ยวได้หรือไม่ และควรครอบปิดเพื่อปกป้องส่วนใด

 

เมื่อผมตรวจฟันที่แตกหรือต้องเสริมความแข็งแรง มีสิ่งหนึ่งที่ผมคิดอยู่เสมอครับ

"ควรครอบปิดถึงตรงไหน และเก็บรักษาไว้ได้ถึงตรงไหน"

ส่วนที่แตกเพียงเล็กน้อยสามารถบูรณะด้วยเรซินได้ และบางครั้งอาจพิจารณาอินเลย์ตามขอบเขตความเสียหายภายในฟัน

หากปุ่มฟันซึ่งเป็นส่วนที่นูนขึ้นบนด้านบดเคี้ยวอ่อนแอลง จะพิจารณาวิธีที่ครอบปิดเพื่อปกป้องปุ่มฟัน เช่น ออนเลย์หรือโอเวอร์เลย์

ในทางกลับกัน หากผนังฟันเสียหายมาก หรือต้องปกป้องบริเวณกว้าง อาจจำเป็นต้องใช้ครอบฟันที่หุ้มทั้งซี่ครับ

 

เปรียบเทียบขอบเขตของการอุดเฉพาะร่องบนด้านบดเคี้ยว โอเวอร์เลย์ที่ครอบด้านบดเคี้ยวแต่เหลือด้านข้างไว้ และครอบฟันที่หุ้มทั้งซี่

 

โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาการรักษาที่เก็บโครงสร้างฟันที่แข็งแรงไว้บางส่วน เช่น โอเวอร์เลย์ ผมจะพิจารณาสิ่งต่อไปนี้

  • ยังมีผนังฟันที่แข็งแรงเหลืออยู่เพียงพอหรือไม่?
  • สามารถทำให้ส่วนที่รับแรงเคี้ยวมีความหนาเพียงพอได้หรือไม่?
  • ฟันไม่มีรอยร้าว หรือรอยร้าวยังไม่ลุกลามลึกใช่หรือไม่?
  • ฟันผุหรือวัสดุอุดเดิมไม่ได้ทำลายเนื้อฟันรอบซี่มากเกินไปใช่หรือไม่?
  • ไม่มีแรงขนาดใหญ่กระทำซ้ำ ๆ เช่น การกัดฟัน ใช่หรือไม่?

 

ฟันกรามเป็นฟันที่รับแรงเคี้ยวมาก แม้ผนังฟันจะดูปกติจากภายนอก แต่หากเหลือบางก็มีความเสี่ยงที่จะแตกซ้ำได้ครับ

ดังนั้น ผมไม่ได้แนะนำให้ครอบฟันในทุกกรณี และก็ไม่ได้แนะนำการรักษาที่กรอฟันน้อยกว่าในทุกกรณีเช่นกัน

เมื่อเทียบกับการเก็บเนื้อฟันไว้ได้มากขึ้นเล็กน้อยในตอนนี้ การออกแบบที่ทำให้ฟันที่เก็บไว้ไม่แตกซ้ำนั้นสำคัญกว่าครับ

ดูรายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับโครงสร้างและความแตกต่างของชิ้นงานบูรณะแต่ละประเภทได้ที่ ครอบฟัน อินเลย์ และโอเวอร์เลย์

ในกรณีที่ฟันหน้าแตก ต้องพิจารณาทั้งความสวยงามและแรงที่กระทำต่อฟันหน้าร่วมด้วย จึงขอให้อ่านเพิ่มเติมที่ เมื่อฟันหน้าแตกหรือบิ่น

 

 

4. ถ้าฟันร้าว ต้องรักษารากฟันด้วยหรือไม่?

ฟันที่มีรอยร้าวไม่จำเป็นต้องรักษารากฟันทุกซี่ การรักษาหรือไม่จะขึ้นอยู่กับว่ารอยร้าวส่งผลต่อเนื้อเยื่อประสาทภายในฟันอย่างไร

ภายในฟันมีเนื้อเยื่อที่เรียกว่าเนื้อเยื่อในโพรงฟัน (dental pulp) ซึ่งมีเส้นประสาทและหลอดเลือดอยู่

เมื่อรอยร้าวลึกขึ้น เนื้อเยื่อนี้อาจถูกกระตุ้นหรือเกิดการอักเสบได้ หากเนื้อเยื่อในโพรงฟันอยู่ในสภาพที่ฟื้นตัวได้ยากหรือติดเชื้อ ก็อาจจำเป็นต้องรักษารากฟันครับ

 

การตัดสินว่าต้องรักษาหรือไม่ จะพิจารณาตามลำดับดังนี้

ขั้นที่ 1. ตรวจสภาพประสาทภายในฟัน

ดูว่าฟันตอบสนองต่อความเย็นอย่างไร อาการปวดคงอยู่นานหรือไม่ และปวดแม้ในขณะอยู่เฉย ๆ หรือไม่

ขั้นที่ 2. ประเมินรอยร้าวและโครงสร้างฟันที่เหลืออยู่

ตรวจดูว่ารอยร้าวลุกลามไปถึงไหน มีความเสียหายใต้วัสดุอุดเดิมหรือไม่ และมีเนื้อฟันเหลือเพียงพอที่จะปกป้องด้วยชิ้นงานบูรณะหรือไม่

ขั้นที่ 3. ตัดสินใจเรื่องการรักษารากฟันและการบูรณะ

พิจารณาความจำเป็นในการรักษารากฟันตามสภาพความเสียหายหรือการติดเชื้อของเนื้อเยื่อในโพรงฟัน จากนั้นจึงกำหนดวิธีบูรณะเพื่อปกป้องฟันที่เหลืออยู่

 

มีประเด็นหนึ่งที่มักเข้าใจผิดกันครับ

หลายคนคิดว่าเมื่อรักษารากฟันแล้วฟันจะอ่อนแอลง

ทพ. ฮัน ซึงวอน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมอนุรักษ์ของคลินิกเรา ก็อธิบายว่า "ฟันไม่ได้อ่อนแอลงเพราะการรักษารากฟัน แต่เป็นเพราะฟันอ่อนแออยู่แล้วจึงจำเป็นต้องรักษารากฟัน"

หมายความว่า ในหลายกรณีการรักษารากฟันจำเป็นขึ้นมาเมื่อโครงสร้างฟันได้รับความเสียหายแล้วจากฟันผุขนาดใหญ่ รอยร้าว หรือการรักษาที่ผ่านมา

 

ทพ. ฮัน ซึงวอน จะใช้กล้องจุลทรรศน์ทางทันตกรรมขยายดูภายในฟันในกรณีที่จำเป็น

อย่างไรก็ตาม แม้จะรักษารากฟันแล้ว รอยร้าวที่เกิดขึ้นไปแล้วก็ไม่ได้กลับมาติดกันเหมือนเดิม จึงต้องคิดไปถึงด้วยว่าหลังการรักษาจะใช้ชิ้นงานบูรณะแบบใดปกป้องฟันครับ

รายละเอียดเกี่ยวกับการรักษารากฟันและการรักษารากฟันซ้ำ ดูได้ที่ การรักษารากฟันด้วยกล้องจุลทรรศน์

 

 

5. เมื่อใดที่ไม่สามารถเก็บฟันกรามที่ร้าวไว้ได้และต้องถอนฟัน?

ฟันกรามที่มีรอยร้าวไม่ได้ถูกตัดสินให้ถอนทันที แต่หากฟันแตกตามแนวดิ่งลงไปถึงรากฟัน หรือฟันแยกออกลึก ก็อาจเก็บรักษาไว้ได้ยาก

รอยร้าวที่จำกัดอยู่ในส่วนบนของฟันยังมีโอกาสพิจารณาการรักษา ขึ้นอยู่กับโครงสร้างที่เหลืออยู่และสภาพประสาทฟัน

ในทางกลับกัน หากรอยร้าวลึกลงไปใต้เหงือก หรือลุกลามถึงรากฟันจนทำให้เนื้อเยื่อรอบ ๆ อักเสบ ทางเลือกในการรักษาอาจมีจำกัด

 

ภาพตัดขวางเปรียบเทียบฟันกรามที่รอยร้าวจำกัดอยู่เฉพาะภายในตัวฟัน กับฟันกรามที่แตกตามแนวดิ่งลงไปถึงรากจนกระดูกเบ้าฟันข้างเคียงยุบตัวลง

 

โดยเฉพาะฟันที่รากแตกตามแนวดิ่ง จะแก้ไขด้วยการรักษารากฟันเพียงอย่างเดียวได้ยาก

แต่ก็ไม่ได้ตัดสินฟันทุกซี่ด้วยวิธีเดียวกันเพียงเพราะมีรอยร้าวที่ราก เพราะในบางกรณีอาจเก็บรักษาบางส่วนไว้ได้ ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและขอบเขตของการแตก รวมถึงสภาพของรากที่เหลือและกระดูกเบ้าฟัน

 

ที่คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ เมื่อพิจารณาว่าจะถอนฟันกรามหรือไม่ ทพ. ฮัน ซึงวอน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมอนุรักษ์ ผมซึ่งเป็นทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมประดิษฐ์ และ ทพ. พัค จีโฮ ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล จะร่วมกันตรวจประเมิน

ทพ. ฮัน ซึงวอน ตรวจสภาพภายในฟันและความเป็นไปได้ในการเก็บรักษาฟัน ผมประเมินว่าสามารถปกป้องฟันที่เหลือด้วยชิ้นงานบูรณะได้หรือไม่ ส่วน ทพ. พัค จีโฮ ตรวจสภาพรากฟันและกระดูกโดยรอบในมุมมองทางศัลยกรรม

 

เพราะต้องพิจารณาไม่เพียงแค่ว่าเก็บฟันไว้ได้หรือไม่ แต่รวมถึงว่าฟันที่เก็บไว้จะรับแรงเคี้ยวได้หรือไม่ด้วยครับ

วิธีที่ควรพิจารณาก่อนตัดสินใจถอนฟัน ได้สรุปไว้ใน ทางเลือกในการเก็บรักษาฟันก่อนการถอนฟัน

ในกรณีที่เก็บรักษาฟันไว้ได้ยาก ดูทางเลือกการรักษาหลังถอนฟันได้ที่ รากฟันเทียม

 

 

6. ทำอย่างไรไม่ให้ฟันกรามที่รักษาแล้วแตกซ้ำ?

แม้จะรักษาฟันที่แตกแล้ว ก็ยังมีโอกาสที่ฟันจะร้าวหรือแตกซ้ำได้ หลังการรักษาจึงต้องดูแลทั้งแรงที่กระทำต่อฟันซ้ำ ๆ และพฤติกรรมการเคี้ยวควบคู่กันไป

ฟันแตกอาจเกิดขึ้นทันทีขณะกัดอาหารแข็ง แต่ก็อาจเกิดจากแรงที่สะสมซ้ำ ๆ ได้เช่นกัน

ตัวอย่างที่พบบ่อย ได้แก่ การกัดฟัน การขบฟันแน่น การกัดน้ำแข็งหรืออาหารแข็ง และการเคี้ยวข้างเดียว ซึ่งล้วนส่งผลได้ครับ

หากมีวัสดุอุดขนาดใหญ่หรือผนังฟันที่เหลือบาง ฟันก็อาจเสียหายได้ง่ายแม้ได้รับแรงเท่าเดิม

 

ความจริงแล้วตัวผมเองก็มีภาวะกัดฟันค่อนข้างรุนแรงครับ

ดังนั้นเวลาตรวจฟัน ผมมักจะสังเกตเห็นร่องรอยการสึกเป็นอย่างแรก (เพราะฟันของผมเองก็มีร่องรอยแบบนั้นครับ)

หากเปรียบฟันที่ร้าวเป็นแก้วน้ำ ก็จะเข้าใจได้ง่ายขึ้น

เมื่อแก้วน้ำมีรอยร้าว การหุ้มด้านนอกไว้ไม่ได้ทำให้รอยร้าวเดิมหายไป ฟันก็เช่นเดียวกันครับ

 

แม้จะปกป้องฟันด้วยครอบฟันหรือโอเวอร์เลย์ รอยร้าวภายในก็ไม่ได้กลับคืนสู่สภาพเดิม

ดังนั้นหลังการรักษา ควรลดพฤติกรรมการกัดอาหารแข็ง และหากมีภาวะกัดฟันรุนแรง ก็ควรพิจารณาด้วยว่าจำเป็นต้องใช้อุปกรณ์ปกป้องฟันหรือไม่

ควรตรวจฟันเป็นประจำ เพื่อดูสภาพชิ้นงานบูรณะและดูว่าแรงเคี้ยวไปรวมอยู่ที่ด้านใดด้านหนึ่งหรือไม่

เรื่องฟันสึกจากการกัดฟันและวิธีดูแล มีรายละเอียดเพิ่มเติมใน การรักษาภาวะกัดฟัน

 

 

ส่งท้าย

เมื่อฟันมีรอยร้าว สิ่งที่ควรพิจารณาก่อนไม่ใช่ว่าฟันแตกมากแค่ไหน แต่คือความเสียหายลุกลามไปถึงไหน และสามารถเก็บส่วนใดไว้ได้บ้าง

ผมให้ความสำคัญกับการรักษาที่ถนอมฟัน มากกว่าการรักษาที่ทำมากขึ้น แต่ก็ให้ความสำคัญไม่แพ้กันกับการปกป้องฟันที่เก็บไว้ไม่ให้แตกซ้ำ เกณฑ์ในการรักษาของผมคือการประเมินขอบเขตการรักษาให้เหมาะกับสภาพฟันในปัจจุบัน แทนที่จะฝืนเก็บฟันไว้หรือรีบถอนออก

ผม ทพ. คิม กอนมิน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมประดิษฐ์ คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแนครับ