หากฟันกรามแตกหรือรู้สึกเสียวแปลบขึ้นมาทันทีขณะเคี้ยวอาหาร คุณอาจกังวลว่าฟันจะมีรอยร้าวหรือเปล่าครับ
สวัสดีครับ ผม ทพ. คิม กอนมิน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมประดิษฐ์ คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแนครับ
การที่ฟันแตกไม่ได้หมายความว่าจะต้องครอบฟันหรือรักษารากฟันเสมอไปครับ วิธีการรักษาจะแตกต่างกันไปตามว่ารอยร้าวลุกลามไปถึงไหน และยังเหลือเนื้อฟันที่แข็งแรงอยู่มากน้อยเพียงใด
1. จะรู้ได้อย่างไรว่าฟันมีรอยร้าว?
หากรู้สึกเสียวแปลบเมื่อเคี้ยวด้วยฟันกรามในบางทิศทาง หรือเจ็บตอนที่กัดแล้วคลายแรงกัด อาจสงสัยได้ว่ามีรอยร้าวที่ฟัน อย่างไรก็ตาม การสรุปว่าฟันร้าวจากอาการปวดเพียงอย่างเดียวนั้นทำได้ยาก
เมื่อฟันมีรอยร้าว บริเวณรอยร้าวอาจขยับเพียงเล็กน้อยขณะรับแรงเคี้ยว และกระตุ้นเส้นประสาทภายในฟันได้
บางกรณีอาจเสียวฟันเมื่อดื่มน้ำเย็น หรือปกติไม่มีอาการแต่จะเจ็บเฉพาะตอนเคี้ยวอาหารบางชนิดครับ
ปัญหาคือ แม้ฟันจะมีรอยร้าว แต่บางครั้งก็มองด้วยตาได้ยาก และไม่ปรากฏในภาพเอกซเรย์ครับ
ดังนั้นเมื่อสงสัยว่ามีรอยร้าว จะตรวจดูด้วยการขยายภาพฟันหรือส่องไฟ และให้กัดทีละส่วนที่นูนขึ้นบนด้านบดเคี้ยวเพื่อดูว่าอาการปวดเกิดขึ้นซ้ำหรือไม่
หากมีวัสดุอุดขนาดใหญ่อยู่เดิม บางครั้งอาจรื้อออกตามความจำเป็นเพื่อตรวจดูสภาพด้านใน
เมื่อผมตรวจฟันลักษณะนี้ ผมจะพิจารณาก่อนว่าอยู่ในระยะที่ยังเฝ้าติดตามได้ หรือเป็นระยะที่ต้องรักษาตอนนี้
เพราะเกณฑ์ในการตัดสินใจรักษาคือความลึกที่แท้จริงของรอยร้าวและสภาพของฟัน มากกว่ารอยร้าวที่มองเห็นจากภายนอกครับ
หากมีอาการเสียวแปลบขณะเคี้ยวซ้ำ ๆ ไม่ควรปล่อยไว้นาน และควรตรวจหาสาเหตุครับ
2. รอยร้าวผิวฟัน รอยร้าวที่ฟัน และฟันแตก ต่างกันอย่างไร?
รอยร้าวที่เห็นบนฟันไม่ได้อยู่ในสภาพเดียวกันทั้งหมด ตั้งแต่รอยร้าวเล็ก ๆ ที่อยู่เฉพาะผิวฟัน ไปจนถึงการแตกที่ลุกลามเข้าไปด้านในของฟันหรือถึงรากฟัน แนวทางการรักษาจะแตกต่างกันไปตามขอบเขตความเสียหาย
สมาคมทันตแพทย์รักษารากฟันแห่งสหรัฐอเมริกา (American Association of Endodontists: AAE) จำแนกฟันที่มีรอยร้าวตามลักษณะและขอบเขตการลุกลามของรอยร้าว
| ประเภท | อาการทั่วไป | แนวทางการรักษา |
|---|---|---|
| รอยร้าวผิวฟัน (Craze lines) | ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ | เฝ้าติดตามอาการ |
| ปุ่มฟันแตก (Fractured cusp) | ขอบด้านบดเคี้ยวแตกบิ่น หรือรู้สึกไม่สบายขณะเคี้ยว | บูรณะส่วนที่เสียหาย และปกป้องปุ่มฟันเมื่อจำเป็น |
| ฟันร้าว (Cracked tooth) | เสียวแปลบขณะเคี้ยว เสียวเมื่อโดนเย็นหรือร้อน | บูรณะและปกป้องปุ่มฟันตามขอบเขตของรอยร้าว |
| ฟันแยก (Split tooth) | ฟันแยกออกจากกันจริง | ประเมินส่วนที่เก็บรักษาไว้ได้ พิจารณาการถอนฟัน |
| รากฟันแตกตามแนวดิ่ง (Vertical root fracture) | ระยะแรกมีอาการน้อย หรือเกิดการอักเสบของเหงือก | พิจารณาการถอนฟันหรือการตัดรากฟันบางส่วนตามขอบเขตของการแตก |

โดยเฉพาะรอยร้าวผิวฟันนั้นจำกัดอยู่เฉพาะเคลือบฟันซึ่งเป็นชั้นนอกสุดของฟัน จึงมีหลายกรณีที่ไม่มีอาการใด ๆ
ในทางกลับกัน หากรอยร้าวลุกลามจากด้านบดเคี้ยวของฟันกรามเข้าไปด้านใน เรื่องจะแตกต่างออกไปครับ
เพราะเมื่อรับแรงเคี้ยวซ้ำ ๆ แรงกดจะสะสมที่บริเวณรอยร้าว และอาจส่งผลไปถึงเนื้อเยื่อภายในฟัน
สิ่งที่ผมอยากเน้นย้ำตรงนี้คือ เราไม่ได้กำหนดขอบเขตการรักษาจากการที่มองเห็นรอยร้าวเพียงอย่างเดียวครับ
แม้เส้นที่มองเห็นบนผิวฟันจะสั้น แต่ก็อาจลึกลงไปด้านใน ในทางกลับกัน รอยร้าวเล็ก ๆ ที่เห็นได้ชัดก็อาจเฝ้าติดตามได้โดยไม่ต้องรักษา
3. หากฟันกรามแตก ควรเลือกเรซิน อินเลย์ ออนเลย์ โอเวอร์เลย์ หรือครอบฟัน?
การรักษาฟันกรามแตกไม่ได้ตัดสินจากขนาดของส่วนที่แตกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาร่วมกันด้วยว่าผนังฟันที่เหลืออยู่ทนแรงเคี้ยวได้หรือไม่ และควรครอบปิดเพื่อปกป้องส่วนใด
เมื่อผมตรวจฟันที่แตกหรือต้องเสริมความแข็งแรง มีสิ่งหนึ่งที่ผมคิดอยู่เสมอครับ
"ควรครอบปิดถึงตรงไหน และเก็บรักษาไว้ได้ถึงตรงไหน"
ส่วนที่แตกเพียงเล็กน้อยสามารถบูรณะด้วยเรซินได้ และบางครั้งอาจพิจารณาอินเลย์ตามขอบเขตความเสียหายภายในฟัน
หากปุ่มฟันซึ่งเป็นส่วนที่นูนขึ้นบนด้านบดเคี้ยวอ่อนแอลง จะพิจารณาวิธีที่ครอบปิดเพื่อปกป้องปุ่มฟัน เช่น ออนเลย์หรือโอเวอร์เลย์
ในทางกลับกัน หากผนังฟันเสียหายมาก หรือต้องปกป้องบริเวณกว้าง อาจจำเป็นต้องใช้ครอบฟันที่หุ้มทั้งซี่ครับ

โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาการรักษาที่เก็บโครงสร้างฟันที่แข็งแรงไว้บางส่วน เช่น โอเวอร์เลย์ ผมจะพิจารณาสิ่งต่อไปนี้
- ยังมีผนังฟันที่แข็งแรงเหลืออยู่เพียงพอหรือไม่?
- สามารถทำให้ส่วนที่รับแรงเคี้ยวมีความหนาเพียงพอได้หรือไม่?
- ฟันไม่มีรอยร้าว หรือรอยร้าวยังไม่ลุกลามลึกใช่หรือไม่?
- ฟันผุหรือวัสดุอุดเดิมไม่ได้ทำลายเนื้อฟันรอบซี่มากเกินไปใช่หรือไม่?
- ไม่มีแรงขนาดใหญ่กระทำซ้ำ ๆ เช่น การกัดฟัน ใช่หรือไม่?
ฟันกรามเป็นฟันที่รับแรงเคี้ยวมาก แม้ผนังฟันจะดูปกติจากภายนอก แต่หากเหลือบางก็มีความเสี่ยงที่จะแตกซ้ำได้ครับ
ดังนั้น ผมไม่ได้แนะนำให้ครอบฟันในทุกกรณี และก็ไม่ได้แนะนำการรักษาที่กรอฟันน้อยกว่าในทุกกรณีเช่นกัน
เมื่อเทียบกับการเก็บเนื้อฟันไว้ได้มากขึ้นเล็กน้อยในตอนนี้ การออกแบบที่ทำให้ฟันที่เก็บไว้ไม่แตกซ้ำนั้นสำคัญกว่าครับ
ดูรายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับโครงสร้างและความแตกต่างของชิ้นงานบูรณะแต่ละประเภทได้ที่ ครอบฟัน อินเลย์ และโอเวอร์เลย์
ในกรณีที่ฟันหน้าแตก ต้องพิจารณาทั้งความสวยงามและแรงที่กระทำต่อฟันหน้าร่วมด้วย จึงขอให้อ่านเพิ่มเติมที่ เมื่อฟันหน้าแตกหรือบิ่น
4. ถ้าฟันร้าว ต้องรักษารากฟันด้วยหรือไม่?
ฟันที่มีรอยร้าวไม่จำเป็นต้องรักษารากฟันทุกซี่ การรักษาหรือไม่จะขึ้นอยู่กับว่ารอยร้าวส่งผลต่อเนื้อเยื่อประสาทภายในฟันอย่างไร
ภายในฟันมีเนื้อเยื่อที่เรียกว่าเนื้อเยื่อในโพรงฟัน (dental pulp) ซึ่งมีเส้นประสาทและหลอดเลือดอยู่
เมื่อรอยร้าวลึกขึ้น เนื้อเยื่อนี้อาจถูกกระตุ้นหรือเกิดการอักเสบได้ หากเนื้อเยื่อในโพรงฟันอยู่ในสภาพที่ฟื้นตัวได้ยากหรือติดเชื้อ ก็อาจจำเป็นต้องรักษารากฟันครับ
การตัดสินว่าต้องรักษาหรือไม่ จะพิจารณาตามลำดับดังนี้
ขั้นที่ 1. ตรวจสภาพประสาทภายในฟัน
ดูว่าฟันตอบสนองต่อความเย็นอย่างไร อาการปวดคงอยู่นานหรือไม่ และปวดแม้ในขณะอยู่เฉย ๆ หรือไม่
ขั้นที่ 2. ประเมินรอยร้าวและโครงสร้างฟันที่เหลืออยู่
ตรวจดูว่ารอยร้าวลุกลามไปถึงไหน มีความเสียหายใต้วัสดุอุดเดิมหรือไม่ และมีเนื้อฟันเหลือเพียงพอที่จะปกป้องด้วยชิ้นงานบูรณะหรือไม่
ขั้นที่ 3. ตัดสินใจเรื่องการรักษารากฟันและการบูรณะ
พิจารณาความจำเป็นในการรักษารากฟันตามสภาพความเสียหายหรือการติดเชื้อของเนื้อเยื่อในโพรงฟัน จากนั้นจึงกำหนดวิธีบูรณะเพื่อปกป้องฟันที่เหลืออยู่
มีประเด็นหนึ่งที่มักเข้าใจผิดกันครับ
หลายคนคิดว่าเมื่อรักษารากฟันแล้วฟันจะอ่อนแอลง
ทพ. ฮัน ซึงวอน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมอนุรักษ์ของคลินิกเรา ก็อธิบายว่า "ฟันไม่ได้อ่อนแอลงเพราะการรักษารากฟัน แต่เป็นเพราะฟันอ่อนแออยู่แล้วจึงจำเป็นต้องรักษารากฟัน"
หมายความว่า ในหลายกรณีการรักษารากฟันจำเป็นขึ้นมาเมื่อโครงสร้างฟันได้รับความเสียหายแล้วจากฟันผุขนาดใหญ่ รอยร้าว หรือการรักษาที่ผ่านมา
ทพ. ฮัน ซึงวอน จะใช้กล้องจุลทรรศน์ทางทันตกรรมขยายดูภายในฟันในกรณีที่จำเป็น
อย่างไรก็ตาม แม้จะรักษารากฟันแล้ว รอยร้าวที่เกิดขึ้นไปแล้วก็ไม่ได้กลับมาติดกันเหมือนเดิม จึงต้องคิดไปถึงด้วยว่าหลังการรักษาจะใช้ชิ้นงานบูรณะแบบใดปกป้องฟันครับ
รายละเอียดเกี่ยวกับการรักษารากฟันและการรักษารากฟันซ้ำ ดูได้ที่ การรักษารากฟันด้วยกล้องจุลทรรศน์
5. เมื่อใดที่ไม่สามารถเก็บฟันกรามที่ร้าวไว้ได้และต้องถอนฟัน?
ฟันกรามที่มีรอยร้าวไม่ได้ถูกตัดสินให้ถอนทันที แต่หากฟันแตกตามแนวดิ่งลงไปถึงรากฟัน หรือฟันแยกออกลึก ก็อาจเก็บรักษาไว้ได้ยาก
รอยร้าวที่จำกัดอยู่ในส่วนบนของฟันยังมีโอกาสพิจารณาการรักษา ขึ้นอยู่กับโครงสร้างที่เหลืออยู่และสภาพประสาทฟัน
ในทางกลับกัน หากรอยร้าวลึกลงไปใต้เหงือก หรือลุกลามถึงรากฟันจนทำให้เนื้อเยื่อรอบ ๆ อักเสบ ทางเลือกในการรักษาอาจมีจำกัด

โดยเฉพาะฟันที่รากแตกตามแนวดิ่ง จะแก้ไขด้วยการรักษารากฟันเพียงอย่างเดียวได้ยาก
แต่ก็ไม่ได้ตัดสินฟันทุกซี่ด้วยวิธีเดียวกันเพียงเพราะมีรอยร้าวที่ราก เพราะในบางกรณีอาจเก็บรักษาบางส่วนไว้ได้ ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและขอบเขตของการแตก รวมถึงสภาพของรากที่เหลือและกระดูกเบ้าฟัน
ที่คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ เมื่อพิจารณาว่าจะถอนฟันกรามหรือไม่ ทพ. ฮัน ซึงวอน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมอนุรักษ์ ผมซึ่งเป็นทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมประดิษฐ์ และ ทพ. พัค จีโฮ ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล จะร่วมกันตรวจประเมิน
ทพ. ฮัน ซึงวอน ตรวจสภาพภายในฟันและความเป็นไปได้ในการเก็บรักษาฟัน ผมประเมินว่าสามารถปกป้องฟันที่เหลือด้วยชิ้นงานบูรณะได้หรือไม่ ส่วน ทพ. พัค จีโฮ ตรวจสภาพรากฟันและกระดูกโดยรอบในมุมมองทางศัลยกรรม
เพราะต้องพิจารณาไม่เพียงแค่ว่าเก็บฟันไว้ได้หรือไม่ แต่รวมถึงว่าฟันที่เก็บไว้จะรับแรงเคี้ยวได้หรือไม่ด้วยครับ
วิธีที่ควรพิจารณาก่อนตัดสินใจถอนฟัน ได้สรุปไว้ใน ทางเลือกในการเก็บรักษาฟันก่อนการถอนฟัน
ในกรณีที่เก็บรักษาฟันไว้ได้ยาก ดูทางเลือกการรักษาหลังถอนฟันได้ที่ รากฟันเทียม
6. ทำอย่างไรไม่ให้ฟันกรามที่รักษาแล้วแตกซ้ำ?
แม้จะรักษาฟันที่แตกแล้ว ก็ยังมีโอกาสที่ฟันจะร้าวหรือแตกซ้ำได้ หลังการรักษาจึงต้องดูแลทั้งแรงที่กระทำต่อฟันซ้ำ ๆ และพฤติกรรมการเคี้ยวควบคู่กันไป
ฟันแตกอาจเกิดขึ้นทันทีขณะกัดอาหารแข็ง แต่ก็อาจเกิดจากแรงที่สะสมซ้ำ ๆ ได้เช่นกัน
ตัวอย่างที่พบบ่อย ได้แก่ การกัดฟัน การขบฟันแน่น การกัดน้ำแข็งหรืออาหารแข็ง และการเคี้ยวข้างเดียว ซึ่งล้วนส่งผลได้ครับ
หากมีวัสดุอุดขนาดใหญ่หรือผนังฟันที่เหลือบาง ฟันก็อาจเสียหายได้ง่ายแม้ได้รับแรงเท่าเดิม
ความจริงแล้วตัวผมเองก็มีภาวะกัดฟันค่อนข้างรุนแรงครับ
ดังนั้นเวลาตรวจฟัน ผมมักจะสังเกตเห็นร่องรอยการสึกเป็นอย่างแรก (เพราะฟันของผมเองก็มีร่องรอยแบบนั้นครับ)
หากเปรียบฟันที่ร้าวเป็นแก้วน้ำ ก็จะเข้าใจได้ง่ายขึ้น
เมื่อแก้วน้ำมีรอยร้าว การหุ้มด้านนอกไว้ไม่ได้ทำให้รอยร้าวเดิมหายไป ฟันก็เช่นเดียวกันครับ
แม้จะปกป้องฟันด้วยครอบฟันหรือโอเวอร์เลย์ รอยร้าวภายในก็ไม่ได้กลับคืนสู่สภาพเดิม
ดังนั้นหลังการรักษา ควรลดพฤติกรรมการกัดอาหารแข็ง และหากมีภาวะกัดฟันรุนแรง ก็ควรพิจารณาด้วยว่าจำเป็นต้องใช้อุปกรณ์ปกป้องฟันหรือไม่
ควรตรวจฟันเป็นประจำ เพื่อดูสภาพชิ้นงานบูรณะและดูว่าแรงเคี้ยวไปรวมอยู่ที่ด้านใดด้านหนึ่งหรือไม่
เรื่องฟันสึกจากการกัดฟันและวิธีดูแล มีรายละเอียดเพิ่มเติมใน การรักษาภาวะกัดฟัน
ส่งท้าย
เมื่อฟันมีรอยร้าว สิ่งที่ควรพิจารณาก่อนไม่ใช่ว่าฟันแตกมากแค่ไหน แต่คือความเสียหายลุกลามไปถึงไหน และสามารถเก็บส่วนใดไว้ได้บ้าง
ผมให้ความสำคัญกับการรักษาที่ถนอมฟัน มากกว่าการรักษาที่ทำมากขึ้น แต่ก็ให้ความสำคัญไม่แพ้กันกับการปกป้องฟันที่เก็บไว้ไม่ให้แตกซ้ำ เกณฑ์ในการรักษาของผมคือการประเมินขอบเขตการรักษาให้เหมาะกับสภาพฟันในปัจจุบัน แทนที่จะฝืนเก็บฟันไว้หรือรีบถอนออก
ผม ทพ. คิม กอนมิน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านทันตกรรมประดิษฐ์ คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแนครับ