ทุกครั้งที่ยิ้ม ฟันหน้าซี่ข้างดูเล็กเป็นพิเศษจนรู้สึกกังวลใจ แต่ก็ลังเลที่จะรักษาเพราะกลัวว่าจะต้องกรอฟันที่ยังดีอยู่ ซึ่งมีหลายท่านที่เป็นเช่นนี้ครับ
สวัสดีครับ ผม ทพ. คิม กอนมิน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางทันตกรรมประดิษฐ์ คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแน
ฟันเล็กผิดปกติ (Microdontia) ไม่ใช่ฟันที่จำเป็นต้องรักษาเสมอไปครับ แต่หากต้องการเปลี่ยนรูปร่างฟัน ควรพิจารณาก่อนว่าเรซินคอมโพสิตหรือลามิเนตวีเนียร์เหมาะสมกว่า และสามารถเก็บรักษาฟันเดิมไว้ได้มากเพียงใด
1. ฟันเล็กผิดปกติคืออะไร และทำไมฟันหน้าซี่ข้างจึงเติบโตมาเล็ก?
ฟันเล็กผิดปกติ หมายถึงฟันที่ก่อตัวมีขนาดเล็กกว่าฟันซี่ข้างเคียง โดยเฉพาะมักพบที่ฟันตัดซี่ข้าง (lateral incisor) ซึ่งอยู่ถัดจากฟันหน้าซี่กลางของขากรรไกรบนครับ
ฟันเล็กผิดปกติเป็นความผิดปกติของพัฒนาการที่เกิดขึ้นในระหว่างกระบวนการสร้างฟัน มีความเกี่ยวข้องกับปัจจัยทางพันธุกรรมด้วย และบางครั้งฟันจะแคบลงเรื่อย ๆ ไปทางปลายฟันจนมีลักษณะแหลมคล้ายหมุด ซึ่งเรียกว่าฟันตัดซี่ข้างรูปหมุด (peg lateral)
ในบางครั้ง ผู้ที่มีฟันเล็กผิดปกติอาจไม่มีฟันตัดซี่ข้างฝั่งตรงข้ามหรือฟันซี่อื่นมาแต่กำเนิด การขาดหายไปของฟันลักษณะนี้จะตรวจสอบได้จากการเอกซเรย์
สิ่งที่ควรจำไว้คือ ฟันเล็กผิดปกติไม่ใช่ฟันที่เล็กลงเพราะฟันผุ แต่เป็นฟันที่ก่อตัวมาเล็กตั้งแต่แรก
ดังนั้นเมื่อผมตรวจฟันเล็กผิดปกติ ผมจะไม่ดูแค่ขนาดเท่านั้น แต่จะดูตำแหน่งของฟันและช่องว่างรอบ ๆ ก่อนครับ

2. หากปล่อยฟันเล็กผิดปกติไว้ จะเกิดปัญหาหรือไม่?
ฟันเล็กผิดปกติไม่จำเป็นต้องรักษาเสมอไปครับ หากไม่มีปัญหาด้านการบดเคี้ยวและดูแลได้ดี การคงสภาพปัจจุบันไว้ก็เป็นทางเลือกหนึ่ง
อย่างไรก็ตาม เมื่อฟันมีขนาดเล็ก อาจทำให้ดูเหมือนมีช่องห่างกับฟันซี่ข้างเคียง เศษอาหารอาจติดในช่องนั้นหรือทำให้แปรงฟันได้ยากขึ้น และในบางกรณีอาจส่งผลต่อลักษณะการสบกันของฟันบนและฟันล่างด้วย
แม้จะไม่มีความไม่สะดวกด้านการใช้งาน แต่หากยังรู้สึกกังวลเรื่องรูปร่างฟันเวลายิ้มอยู่เสมอ ก็สามารถพิจารณาการปรับปรุงด้านความสวยงามได้
ในกรณีเช่นนี้ ผมจะไม่ตัดสินใจเลือกการรักษาเพื่อทำให้ฟันใหญ่ขึ้นทันที แต่จะแยกให้ชัดก่อนว่าสิ่งที่ไม่สบายใจจริง ๆ คือขนาด รูปร่าง หรือช่องห่างระหว่างฟัน
หากสิ่งที่กังวลคือช่องห่างมากกว่าตัวฟันที่เล็ก ก็มีวิธีลดช่องว่างด้วยเรซินคอมโพสิตเช่นกัน ดูรายละเอียดที่เกี่ยวข้องได้ที่หน้า Bioclear (ไบโอเคลียร์) ครับ
3. ฟันเล็กผิดปกติ ควรเลือกเรซิน ลามิเนต หรือครอบฟัน?
เราจะไม่เลือกลามิเนตหรือครอบฟันเพียงเพราะฟันมีขนาดเล็กครับ วิธีที่เหมาะสมจะแตกต่างกันไปตามสภาพฟัน การเปลี่ยนแปลงที่ต้องการ ช่องว่างกับฟันข้างเคียง และการสบฟัน
| วิธี | การกรอฟัน | ลักษณะเด่น | เหมาะกับกรณี |
|---|---|---|---|
| เรซินคอมโพสิต | ทำได้โดยไม่กรอฟันหรือกรอน้อยมาก | ทันตแพทย์ขึ้นรูปฟันโดยตรงที่คลินิก อาจต้องซ่อมแซมเมื่อเกิดการเปลี่ยนสีหรือบิ่นแตก | ต้องการเปลี่ยนขนาดที่เล็กหรือรูปร่างเฉพาะจุด |
| ลามิเนตวีเนียร์ | กรอแต่งเล็กน้อย หรือไม่กรอฟันได้ในบางเงื่อนไข | ปรับสี รูปร่าง และขนาดไปพร้อมกัน ต้องมีการประเมินการยึดติดและการสบฟัน | ต้องการปรับปรุงทั้งรูปร่างและสี |
| ครอบฟัน | ต้องกรอฟันรอบทั้งซี่ | ชิ้นงานทันตกรรมประดิษฐ์ที่ครอบทั้งซี่ฟัน | มีฟันผุขนาดใหญ่ มีครอบฟันหรือชิ้นงานเดิม หรือโครงสร้างฟันอ่อนแอ |
| การประเมินทางทันตกรรมจัดฟัน | แยกจากการกรอฟันเพื่อทำชิ้นงานทันตกรรมประดิษฐ์ | ประเมินตำแหน่งฟันและช่องว่างก่อน | มีปัญหาการเรียงตัวหรือช่องว่างมาก |
คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮไม่ได้ให้บริการรักษาด้วยการจัดฟันครับ
ก่อนตัดสินใจทำลามิเนต มีสิ่งที่ผมตรวจสอบเสมอครับ
อันดับแรก ผมจะแยกว่าสิ่งที่กังวลคือสีฟันหรือรูปร่างฟัน จากนั้นจะตรวจดูว่าภายในฟันมีฟันผุ ชิ้นงานทันตกรรมประดิษฐ์เดิม หรือปัญหาเกี่ยวกับเส้นประสาทฟันหรือไม่
ผมยังตรวจดูแนวขอบเหงือกและปริมาณเหงือกที่เห็นเวลายิ้มด้วย สุดท้ายจะดูพฤติกรรมการบดฟันและสภาพการสบกันของฟันหน้า
เพราะแม้จะเป็นฟันที่ดูเล็กคล้ายกันจากภายนอก แนวทางการรักษาก็อาจแตกต่างกันไปตามเงื่อนไขเหล่านี้ครับ
สำหรับผู้ที่เพียงต้องเสริมรูปร่างฟันเล็กน้อย ก็ไม่มีเหตุผลที่จะแนะนำไปถึงการทำครอบฟัน ในทางกลับกัน หากตัวฟันอ่อนแอลงแล้ว การรักษาที่เปลี่ยนเพียงรูปร่างภายนอกอาจไม่เพียงพอ
ดูความแตกต่างโดยละเอียดของแต่ละการรักษาได้ที่ เรซินฟันหน้า (Bonding) และ เปรียบเทียบวีเนียร์กับครอบฟัน ครับ
4. ฟันเล็กผิดปกติ ติดลามิเนตได้โดยไม่ต้องกรอฟันจริงหรือ?
เนื่องจากฟันเล็กผิดปกติมีขนาดเล็กอยู่แล้ว หากมีพื้นที่เพียงพอสำหรับติดลามิเนต ก็อาจทำได้โดยไม่กรอฟัน แต่ไม่ได้ทำได้กับฟันเล็กผิดปกติทุกกรณี และการไม่กรอฟันก็ไม่ได้หมายความว่าจะให้ผลลัพธ์ที่ดีกว่าเสมอไปครับ
ลามิเนตวีเนียร์คือการรักษาโดยติดชิ้นงานบาง ๆ ลงบนผิวฟัน
หากฟันเดิมมีขนาดเล็ก ก็อาจมีพื้นที่พอที่จะเพิ่มความหนาในส่วนที่ขาดเพื่อสร้างรูปร่างได้ ในทางกลับกัน หากเพิ่มชิ้นงานลงบนฟันที่มีขนาดเหมาะสมอยู่แล้วโดยตรง ฟันอาจหนาเกินไป
โดยเฉพาะหากบริเวณขอบที่ชิดกับเหงือกหนาขึ้น รูปร่างอาจดูไม่เป็นธรรมชาติหรือทำความสะอาดได้ยาก นอกจากนี้ยังต้องตรวจดูด้วยว่าฟันหน้ากระทบกันก่อนจนเกิดภาระต่อชิ้นงานหรือไม่
มีคำพูดหนึ่งที่ผมมักพูดเมื่ออธิบายเรื่องลามิเนตครับ
"ส่วนใดของฟันที่ไม่จำเป็นต้องกรอแต่ง ก็ไม่ควรไปแตะต้อง แต่หากจำเป็น ก็ต้องกรอแต่งให้ครับ"
ผมจะไม่กำหนดปริมาณการกรอฟันไว้ตั้งแต่แรก แต่จะสร้างรูปร่างที่คาดการณ์ไว้จากภาพถ่ายและการสแกนก่อน แล้วจึงวางแผนกรอแต่งเฉพาะเท่าที่จำเป็นสำหรับรูปร่างนั้น
เพราะหากมุ่งเน้นเพียงคำว่า "ไม่กรอฟัน" ก็อาจมองข้ามความหนาและขอบเหงือกของฟันที่ทำเสร็จแล้วไปได้
ผมได้อธิบายโครงสร้างและขั้นตอนการรักษาด้วยลามิเนตไว้อย่างละเอียดยิ่งขึ้นในหน้า ลามิเนตวีเนียร์ ครับ

5. จะกำหนดได้อย่างไรว่าควรทำให้ฟันเล็กผิดปกติใหญ่ขึ้นเท่าใด?
ฟันเล็กผิดปกติไม่ใช่ว่าจะต้องทำให้ใหญ่ขึ้นเสมอ สิ่งสำคัญอันดับแรกคือการหาขนาดที่กลมกลืนกับฟันข้างเคียง ต้องพิจารณาสัดส่วนของฟันซี่ข้างเคียง ความสมมาตรกับฟันฝั่งตรงข้าม ไปจนถึงแนวเหงือกและการสบฟันร่วมกันครับ
เมื่อคิดถึงการปรับแต่งรูปฟันเพื่อความสวยงาม บางท่านอาจอยากทำให้ได้รูปร่างฟันสวย ๆ เหมือนในภาพถ่าย
แต่ฟันหน้าไม่ได้มองเห็นเพียงตัวฟันอย่างเดียวครับ เวลายิ้มจะเห็นทั้งเหงือก ความยาวของฟัน ไปจนถึงเส้นกึ่งกลางของใบหน้าด้วย
ด้วยเหตุนี้ ผมจึงไม่อธิบายรูปร่างฟันด้วยคำพูดเพียงอย่างเดียว แต่จะดูไปพร้อมกันบนหน้าจอครับ
ขั้นตอนที่ 1. ตรวจสอบขนาดและสีของฟันในปัจจุบัน
ใช้กล้อง DSLR ระดับมืออาชีพและฟิลเตอร์โพลาไรซ์ (polarizing filter) เพื่อตรวจดูสีและรูปร่างของฟัน รวมถึงตรวจขนาดของฟันหน้าข้างเคียง แนวขอบเหงือก และความสมมาตรกับฟันฝั่งตรงข้าม
ขั้นตอนที่ 2. ออกแบบรูปร่างฟันที่คาดการณ์ไว้
บันทึกรูปร่างฟันด้วยเครื่องสแกนช่องปาก (intraoral scanner) และออกแบบรูปร่างที่คาดการณ์ไว้ หากจำเป็นจะพิมพ์แบบจำลองด้วยเครื่องพิมพ์ 3 มิติภายในคลินิกเพื่อตรวจดูรูปร่างจริง
ขั้นตอนที่ 3. ตรวจสอบรูปร่างที่คาดการณ์ไว้และการสบฟัน
ในกรณีที่จำเป็น จะนำรูปร่างชั่วคราวมาใส่บนฟันเพื่อดูขนาดและรูปร่าง ในขั้นตอนนี้จะตรวจด้วยว่าเมื่อฟันหน้าบนและล่างเคลื่อนไหว มีจุดใดที่กระทบกันก่อนหรือไม่

อันที่จริง รูปร่างที่ดูสวยบนหน้าจอกับรูปร่างที่สบกันได้อย่างสบายในช่องปากจริงอาจมีความแตกต่างกันได้
ลามิเนตฟันหน้าของ ทพ. พัค จีโฮ ผมก็เป็นผู้ทำเองครับ (เพราะเป็นทันตแพทย์ที่ทำงานด้วยกัน ผมจึงยิ่งใส่ใจในรายละเอียดเหล่านี้มากขึ้น)
มีความรู้สึกบางอย่างที่ต้องลงมือติดเองจึงจะรู้ เช่น การปรับเฉดสีของวัสดุยึดติดเพื่อให้สีกลมกลืนกับฟันข้างเคียง หรือการกรอแต่งอย่างละเอียดในจุดที่กระทบกันก่อนเมื่อฟันหน้าเคลื่อนไหว
ดังนั้นเมื่อผมตัดสินใจว่าจะทำให้ฟันใหญ่ขึ้นเท่าใด ผมจะพิจารณาไม่เพียงแค่รูปร่าง แต่รวมถึงความสบายเมื่อใช้งานจริงด้วยครับ
6. หลังรักษาฟันเล็กผิดปกติด้วยเรซินหรือลามิเนต ควรดูแลอย่างไรเพื่อให้ใช้งานได้นาน?
ทั้งเรซินคอมโพสิตและลามิเนตวีเนียร์ อาจเกิดการเปลี่ยนสี บิ่นแตก หรือหลุดได้ระหว่างการใช้งาน หากต้องการใช้งานได้นาน ต้องเข้าใจคุณสมบัติของวัสดุและดูแลแรงที่กระทำต่อฟันหน้าซ้ำ ๆ ครับ
เรซินคอมโพสิตอาจเกิดคราบสีบริเวณรอยต่อระหว่างฟันกับวัสดุ หรือผิวอาจหยาบขึ้นเมื่อเวลาผ่านไป ในกรณีเช่นนี้ อาจดูแลผิวด้วยการขัดเงา (polishing) หรือซ่อมแซมบางส่วนตามสภาพ
ลามิเนตวีเนียร์มีโครงสร้างเป็นชิ้นงานบาง ๆ ที่ยึดติดอยู่บนฟัน จึงควรระวังพฤติกรรมการกัดอาหารแข็งด้วยฟันหน้าหรือการออกแรงมากเกินไป
ตรงนี้มีประเด็นที่ผมขอเน้นย้ำครับ
สาเหตุที่แท้จริงที่ทำให้ลามิเนตแตก อาจไม่ได้อยู่ที่ตัวฟันหน้าเอง แต่อยู่ที่แรงที่กระทำต่อฟันหน้า
ตัวผมเองก็มีอาการบดฟันค่อนข้างรุนแรง ดังนั้นเมื่อตรวจฟันของผู้อื่น ร่องรอยการสึกของฟันจึงมักเป็นสิ่งแรกที่ผมสังเกตเห็นครับ
หากฟันหน้าสึก หรือมีพฤติกรรมกัดฟันแน่น ต้องพิจารณาถึงความเป็นไปได้ที่ชิ้นงานจะได้รับแรงกระทำซ้ำ ๆ
หากจำเป็นอาจพิจารณาใช้อุปกรณ์ป้องกันการบดฟัน และจะตรวจขอบของชิ้นงานและการสบฟันในการตรวจติดตามตามระยะ
ดูรายละเอียดเกี่ยวกับสาเหตุของการบดฟันและการรักษาด้วยอุปกรณ์ได้ที่ การรักษาอาการบดฟัน ครับ
สุดท้ายแล้ว นอกจากรูปร่างฟันหลังการรักษา สิ่งที่สำคัญไม่แพ้กันคือฟันซี่นั้นถูกใช้งานด้วยแรงแบบใดครับ
ส่งท้าย
ฟันเล็กผิดปกติไม่ใช่ฟันที่ต้องรักษาเสมอไป และไม่ใช่ฟันที่ต้องทำลามิเนตเสมอไปเช่นกัน บางกรณีเรซินคอมโพสิตก็เพียงพอ และบางกรณีก็ต้องเปลี่ยนทั้งสีและรูปร่างของฟันไปพร้อมกัน
ผมคำนึงถึงการรักษาที่ถนอมฟันไว้ใช้ มากกว่าการรักษาที่ทำเพิ่ม นี่คือเหตุผลที่ผมพิจารณาไปพร้อมกันว่าจะเก็บรักษาฟันเดิมไว้ได้มากเพียงใด และฟันที่ทำขึ้นจะถูกใช้งานอย่างไร
ผม ทพ. คิม กอนมิน ทันตแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทางทันตกรรมประดิษฐ์ คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแน ครับ