เมื่อฟันเริ่มโยก ความกังวลแรกที่เกิดขึ้นก็คงเป็น 'ต้องถอนฟันซี่นี้หรือเปล่า?'

 

สวัสดีครับ ผม ทพ. พัค จีโฮ ทันตแพทย์เฉพาะทางศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแน

ฟันที่โยกไม่จำเป็นต้องถอนทุกซี่ครับ ขึ้นอยู่กับว่ากระดูกรองรับฟันเหลืออยู่มากเพียงใดและรากฟันยังแข็งแรงหรือไม่ ซึ่งจะแบ่งออกเป็นกรณีที่เก็บรักษาฟันไว้ได้และกรณีที่เก็บรักษาได้ยาก

 

1. ทำไมฟันจึงโยก?

สาเหตุของฟันโยกแบ่งได้เป็น 4 กลุ่มหลัก สาเหตุที่ตรวจพบบ่อยที่สุดคือโรคปริทันต์อักเสบ ซึ่งเป็นภาวะที่กระดูกรองรับฟันลดลง

  • โรคปริทันต์อักเสบ·การสูญเสียกระดูกรองรับฟัน: กรณีที่กระดูกและเนื้อเยื่อรองรับรอบฟันเสียหายจากการอักเสบ
  • แรงบดเคี้ยวที่มากเกินไป·การกัดฟันกรอด: กรณีที่ฟันได้รับแรงกดซ้ำ ๆ
  • การบาดเจ็บ: กรณีที่ฟันและเนื้อเยื่อโดยรอบเสียหายจากแรงกระแทก
  • การอักเสบที่ปลายรากฟัน·รากฟันแตก: กรณีที่สาเหตุมาจากการติดเชื้อภายในฟันหรือรอยร้าวของรากฟัน

 

ผมมักเปรียบความสัมพันธ์ระหว่างฟันกับกระดูกรองรับฟันเป็นต้นไม้กับผืนดิน ต้นไม้แม้จะแข็งแรงเพียงใด หากดินทรุดก็ย่อมโยกคลอน ฟันก็เช่นกัน เมื่อกระดูกรองรับฟันที่ยึดรากฟันไว้ลดลง ฟันก็จะโยก

ฟันกรามโยกต้องพิจารณาทั้งแรงบดเคี้ยวที่สูงและสภาพกระดูกรอบรากฟันหลายรากไปพร้อมกัน ส่วนฟันหน้าโยกจะตรวจดูกระดูกโดยรอบที่ค่อนข้างบาง และการเคลื่อนตัวของฟันด้วย

โดยเฉพาะโรคเหงือกบางครั้งลุกลามโดยไม่มีอาการปวด นี่คือเหตุผลที่หลายคนไม่รู้สึกเจ็บ และมารู้ตัวว่ามีปัญหาก็เมื่อฟันเริ่มโยกแล้ว

 

เปรียบเทียบสภาพที่กระดูกรองรับฟันปกติรองรับฟันไว้ กับสภาพที่กระดูกรองรับฟันลดลงจากโรคปริทันต์อักเสบจนฟันโยก

 

 

2. ฟันที่โยกยังเก็บรักษาไว้ได้หรือไม่? พิจารณาจากอะไร?

แม้กระดูกรองรับฟันจะลดลงไปบางส่วน แต่หากเนื้อเยื่อรองรับที่เหลืออยู่ยังเพียงพอและสามารถควบคุมการอักเสบได้ ก็สามารถพิจารณาเก็บรักษาฟันไว้ได้ ในทางกลับกัน หากรากฟันแตกตามแนวยาว หรือกระดูกที่รองรับฟันสูญเสียไปเป็นบริเวณกว้าง การเก็บรักษาฟันอาจทำได้ยาก

หากได้รับคำแนะนำให้ถอนฟัน ผมจะตรวจ 3 เรื่องหลัก ได้แก่ โครงสร้างฟันที่แข็งแรงเหนือเหงือกเหลืออยู่มากเพียงใด รอยร้าวบนฟันลามไปถึงรากฟันหรือไม่ และกระดูกรองรับฟันที่ยึดฟันไว้เหลืออยู่มากเพียงใด

โดยพื้นฐานจะตรวจจากภาพเอกซเรย์พาโนรามา ภาพเอกซเรย์ปลายรากฟัน และการตรวจเหงือก หากจำเป็นจะใช้ CBCT เพื่อดูโครงสร้างสามมิติของกระดูกและรากฟัน นอกจากนี้ยังต้องตรวจโดยตรงด้วยว่าฟันโยกมากน้อยเพียงใดจริง ๆ

 

กรณีที่พิจารณาโอกาสในการเก็บรักษาฟันกรณีที่อาจเก็บรักษาได้ยาก
กระดูกรองรับฟันยังเหลืออยู่บางส่วนและรองรับฟันได้กระดูกรองรับฟันสูญเสียไปเป็นบริเวณกว้าง
ไม่มีการโยก หรือโยกค่อนข้างน้อยโยกมากและคงการใช้งานได้ยาก
รากฟันยังคงอยู่และควบคุมการติดเชื้อได้รากฟันแตกแนวดิ่ง ซึ่งรากฟันแตกตามแนวยาว
ดูแลเหงือกได้และควบคุมการอักเสบได้การอักเสบเกิดซ้ำและเนื้อเยื่อรองรับเสียหายรุนแรง

 

เกณฑ์เหล่านี้ไม่ใช่เกณฑ์ตายตัวที่ตัดสินทันทีว่าต้องถอนฟันหรือไม่ แม้กระดูกจะไม่เพียงพออยู่บ้างก็อาจรักษาและติดตามผลได้ และแม้ฟันจะโยกไม่มาก ก็อาจจำเป็นต้องถอนเพราะสภาพของรากฟัน

เรื่องที่ว่ามีโอกาสเก็บรักษาฟันด้วยการรักษารากฟันหรือการรักษารากฟันซ้ำหรือไม่ ผมจะพิจารณาร่วมกับ ทพ. ฮัน ซึงวอน แผนกทันตกรรมอนุรักษ์ ส่วนเรื่องที่ว่าหลังเก็บรักษาฟันไว้แล้วจะคงฟันไว้ด้วยครอบฟันหรือการบูรณะด้วยฟันเทียมได้หรือไม่ จะพิจารณาร่วมกับ ทพ. คิม กอนมิน แผนกทันตกรรมประดิษฐ์

 

 

3. การรักษาฟันโยกมีขั้นตอนอย่างไร?

การรักษาฟันโยกเริ่มจากการตรวจหาสาเหตุและควบคุมการอักเสบของเหงือก ไม่ได้หมายความว่าจะต้องยึดฟันที่โยกไว้ทุกครั้ง หรือผ่าตัดฟื้นฟูในทันที

 

ขั้นตอนการรักษาโดยทั่วไปมีดังนี้

ขั้นที่ 1. การตรวจหาสาเหตุและการรักษาเหงือก

กำจัดหินปูนและคราบสะสมของแบคทีเรีย และดูแลการอักเสบของเหงือก จากนั้นประเมินอีกครั้งว่าสภาพเหงือกและการโยกของฟันเปลี่ยนแปลงไปอย่างไร สามารถดูรายละเอียดขั้นตอนได้ที่หน้า การรักษาเหงือก

ขั้นที่ 2. พิจารณาการรักษาฟื้นฟูเหงือกหากจำเป็น

หากยังมีความบกพร่องของกระดูกที่ลึกเหลืออยู่แม้หลังจากควบคุมการอักเสบแล้ว จะประเมินว่าการรักษาฟื้นฟูเหมาะสมหรือไม่ การสูญเสียกระดูกรองรับฟันไม่ได้จำเป็นต้องผ่าตัดฟื้นฟูทุกกรณี

ขั้นที่ 3. การจัดการการโยกและแรงบดเคี้ยว

หากฟันได้รับแรงมากเกินไป จะพิจารณาการปรับการสบฟัน และหากการโยกทำให้ไม่สบายมาก อาจพิจารณาวิธียึดฟันเข้ากับฟันข้างเคียง (สปลินต์) อย่างไรก็ตาม การรักษาเหล่านี้เพียงอย่างเดียวไม่ได้ทำให้กระดูกรองรับฟันที่สูญเสียไปงอกกลับมา

ขั้นที่ 4. ประเมินโอกาสในการเก็บรักษาฟันอีกครั้ง

หากควบคุมการอักเสบได้และคงการใช้งานของฟันไว้ได้ จะดูแลและติดตามผลต่อไป ในทางกลับกัน หากเนื้อเยื่อรองรับเสียหายรุนแรงจนคงฟันไว้ได้ยาก จะพิจารณาการถอนฟันและแผนการรักษาหลังจากนั้น

ผมคิดว่าการประเมินสภาพฟันซ้ำระหว่างการรักษามีความจำเป็นไม่แพ้ลำดับขั้นตอนการรักษา แทนที่จะกำหนดการรักษาทั้งหมดตั้งแต่แรก เราจะดูการตอบสนองจริงแล้วเลือกการรักษาเท่าที่จำเป็น

 

 

4. แม้กระดูกรองรับฟันจะละลาย การรักษาฟื้นฟูยังช่วยเก็บรักษาฟันได้หรือไม่?

แม้กระดูกรองรับฟันจะลดลง ก็อาจพิจารณาการรักษาฟื้นฟูได้ ขึ้นอยู่กับรูปร่างของความบกพร่องของกระดูก อย่างไรก็ตาม กระดูกรองรับฟันที่ละลายไปไม่ได้กลับคืนสู่สภาพเดิมทั้งหมด

เมื่อพิจารณาการรักษาฟื้นฟู สิ่งที่ผมให้ความสำคัญไม่ใช่เพียงว่ากระดูกหายไปมากเท่าใด แต่รวมถึงว่าหายไปในรูปแบบใดด้วย

ความบกพร่องของกระดูกแนวดิ่ง (intrabony) ซึ่งกระดูกรองรับฟันเป็นร่องแคบและลึกตามแนวดิ่งโดยยังมีผนังกระดูกโดยรอบเหลืออยู่ เป็นรูปแบบที่สามารถพิจารณาการรักษาฟื้นฟูได้ ในทางกลับกัน กรณีที่ความสูงของกระดูกลดลงในแนวราบเป็นบริเวณกว้าง อาจคาดหวังการฟื้นฟูได้ยาก

 

เปรียบเทียบความบกพร่องของกระดูกแนวดิ่งที่ยังมีผนังกระดูกเหลืออยู่ ซึ่งพิจารณาในการรักษาฟื้นฟูกระดูกรองรับฟัน กับความบกพร่องของกระดูกแนวราบที่สูญเสียไปเป็นบริเวณกว้าง

 

Emdogain (เอ็มโดเกน) เป็นวัสดุที่ใช้ในการผ่าตัดฟื้นฟูปริทันต์เพื่อกระตุ้นการฟื้นฟูของเนื้อเยื่อรอบฟัน เงื่อนไขในการใช้และวิธีการรักษาโดยละเอียดได้รวบรวมไว้ในหน้า การรักษาฟื้นฟูเหงือก·Emdogain

สิ่งที่ผมอยากเน้นย้ำคือ เป็นการกระตุ้นการฟื้นฟู ไม่ใช่การรักษาให้หายขาด แม้จะได้รับการรักษาฟื้นฟูแล้ว ก็ไม่สามารถสัญญาได้ว่ากระดูกเดิมจะกลับคืนมาทั้งหมด

และสิ่งที่ทำให้การฟื้นฟูสมบูรณ์ไม่ใช่วัสดุ แต่คือการดูแล หากไม่ดูแลอย่างสม่ำเสมอเพื่อไม่ให้เกิดการอักเสบซ้ำ ก็จะคงสภาพที่ได้จากการรักษาไว้ได้ยาก

 

 

5. อาหารเสริมหรือยาสีฟันฟื้นฟูกระดูกรองรับฟันช่วยให้ฟันโยกดีขึ้นได้หรือไม่?

การใช้อาหารเสริมหรือยาสีฟันเพียงอย่างเดียวทำให้กระดูกรองรับฟันที่สูญเสียไปแล้วฟื้นฟูกลับมาได้ยาก การดูแลสุขอนามัยช่องปากมีความจำเป็นต่อการป้องกันโรคเหงือกและการควบคุมการอักเสบ แต่ไม่สามารถทดแทนการรักษาโดยผู้เชี่ยวชาญเพื่อฟื้นฟูเนื้อเยื่อปริทันต์ที่เสียหายได้

การแปรงฟันและการทำความสะอาดซอกฟันช่วยลดคราบจุลินทรีย์ได้ แต่หินปูนที่แข็งตัวแล้วหรือการอักเสบลึกใต้เหงือก ยากที่จะแก้ไขได้ด้วยการแปรงฟันที่บ้านเพียงอย่างเดียว

บางคนค้นหายาทาหรือยาฉีดฟื้นฟูกระดูกรองรับฟัน แต่ Emdogain ไม่ใช่ยาทาทั่วไปที่ใช้ทาเหงือกเองที่บ้าน เป็นวัสดุที่ใช้ในการผ่าตัดฟื้นฟูปริทันต์ในกรณีที่จำเป็น หลังจากประเมินสภาพกระดูกรองรับฟันและเนื้อเยื่อปริทันต์แล้ว

สถานการณ์ที่มีแรงกระทำซ้ำ ๆ จนเป็นภาระต่อฟัน เช่น การกัดฟันกรอด ก็ต้องพิจารณาร่วมด้วย ในกรณีเช่นนี้ อาจพิจารณาว่าวิธีดูแลที่เกี่ยวข้องกับการรักษาการกัดฟันกรอดจะช่วยได้หรือไม่

ท้ายที่สุดแล้ว ต้องแยกให้ได้ก่อนว่าสาเหตุของการโยกคือการอักเสบ แรงที่มากเกินไป หรือความเสียหายของตัวฟันเอง หากสาเหตุต่างกันแต่เปลี่ยนเพียงวิธีดูแล ปัญหาที่แท้จริงของการโยกก็อาจยังคงอยู่

 

 

6. ถ้าปล่อยฟันโยกไว้เพราะไม่ปวด จะเกิดอะไรขึ้น?

การที่ฟันโยกแต่ไม่มีอาการปวด ไม่ได้หมายความว่ากระดูกรองรับฟันแข็งแรง เมื่อโรคปริทันต์อักเสบลุกลาม เนื้อเยื่อที่รองรับฟันจะลดลงอีก และในที่สุดอาจคงฟันไว้ได้ยาก

โรคเหงือกบางครั้งลุกลามไปมากแล้วกว่าจะรู้สึกปวด ผมจึงมักอธิบายว่า ช่วงเวลาที่ปล่อยผ่านไปเพราะคิดว่า 'ไม่ปวดก็คงไม่เป็นไร' อาจเป็นช่วงเวลาที่เจ็บปวดที่สุดสำหรับกระดูกรองรับฟัน

หากการอักเสบยังดำเนินต่อไป กระดูกรองรับฟันจะลดลงอีก ฟันอาจห่างออกจากกันหรือเอียงได้ และเมื่อแรงบดเคี้ยวกระจายไม่สม่ำเสมอ ก็อาจสร้างภาระให้กับฟันข้างเคียงด้วย

 

ภาพตัดขวางทางกายวิภาคแสดงสภาพที่ปล่อยโรคปริทันต์อักเสบทิ้งไว้นานจนกระดูกรองรับฟันลดลงมากและฟันกรามล่างเอียง

 

หากมีเลือดออกหรือมีหนองที่เหงือก ตำแหน่งฟันเปลี่ยนไป หรือรู้สึกไม่สบายขณะเคี้ยว ไม่ควรคิดว่าเป็นเพียงการโยกชั่วคราว โดยเฉพาะหากฟันโยกหรือตำแหน่งฟันเปลี่ยนไปทันทีหลังได้รับแรงกระแทก จำเป็นต้องได้รับการประเมินสภาพโดยเร็ว

เนื้อเยื่อรองรับที่เสียหายไปแล้ว แม้จะได้รับการรักษาก็ไม่ได้ฟื้นตัวกลับมาทั้งหมด ดังนั้น เมื่อรู้สึกว่าฟันโยก จึงจำเป็นต้องแยกสาเหตุและประเมินฟันและกระดูกรองรับฟันที่เหลืออยู่

 

 

บทส่งท้าย

ในฐานะที่ผมทำการผ่าตัดเป็นจำนวนมากในสาขาศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล ผมกลับยิ่งต้องพิจารณาอย่างถี่ถ้วนว่า 'จำเป็นต้องถอนฟันซี่นี้ตอนนี้จริง ๆ หรือไม่'

หลักการรักษาของผมคือการเลือกการรักษาที่ควรทำ มากกว่าการรักษาที่ทำได้ ฟันธรรมชาติที่ถอนไปแล้วไม่สามารถย้อนคืนได้ จึงต้องพิจารณาอย่างรอบด้านทั้งเงื่อนไขที่ทำให้เก็บรักษาฟันไว้ได้และเหตุผลที่ทำให้เก็บรักษาได้ยาก ก่อนตัดสินใจ

ผม ทพ. พัค จีโฮ ทันตแพทย์เฉพาะทางศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแน ครับ