เหงือกฝั่งฟันคุดอยู่ ๆ ก็บวมและปวดขึ้นมา แต่เป็นเวลากลางคืนจึงไม่รู้ว่าควรทำอย่างไร และคงกังวลว่าถ้าไปหาทันตแพทย์แล้วจะต้องถอนฟันทันทีหรือเปล่า
สวัสดีครับ ผม ทพ. พัค จีโฮ ทันตแพทย์เฉพาะทางศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแน
การที่เหงือกรอบฟันคุดบวมไม่ได้หมายความว่าต้องถอนฟันทันทีเสมอไปครับ ก่อนอื่นต้องตรวจดูว่าการอักเสบรุนแรงเพียงใด แล้วจึงพิจารณาว่าจะควบคุมการติดเชื้อให้สงบลงก่อนหรือจะดำเนินการถอนฟัน
วันนี้ผมจะอธิบายตั้งแต่สาเหตุที่เหงือกรอบฟันคุดบวม การดูแลที่ทำได้ทันที ไปจนถึงเกณฑ์ในการตัดสินใจว่าจะถอนฟันหรือไม่
1. ทำไมเหงือกฝั่งฟันคุดจึงบวมและปวด?
สาเหตุที่พบบ่อยของเหงือกบวมรอบฟันคุดคือเหงือกอักเสบรอบฟันคุด (Pericoronitis) โดยเฉพาะเมื่อฟันคุดขึ้นมาเพียงบางส่วน เศษอาหารและเชื้อแบคทีเรียจะสะสมใต้เหงือกได้ง่าย
หากฟันคุดไม่สามารถขึ้นพ้นเหงือกได้ทั้งหมด อาจมีเหงือกคลุมตัวฟันอยู่บางส่วน เมื่อเศษอาหารเข้าไปอยู่ใต้แผ่นเหงือกคลุมฟัน (Operculum) นี้ ก็จะทำความสะอาดด้วยการแปรงฟันได้ยาก
ภาวะที่เกิดการอักเสบเช่นนี้เรียกว่าเหงือกอักเสบรอบฟันคุด หรือ Pericoronitis

ในช่วงแรกอาจเป็นเพียงเหงือกด้านหลังฟันคุดบวมเล็กน้อยและรู้สึกไม่สบายเวลาเคี้ยว แต่เมื่อการอักเสบรุนแรงขึ้น อาจมีกลิ่นปากหรือรสชาติไม่พึงประสงค์ และรู้สึกปวดเวลาอ้าปากหรือกลืนอาหาร
บางท่านก็รู้สึกว่าอาการปวดร้าวไปถึงบริเวณหูหรือลำคอ
โดยเฉพาะฟันคุดที่ขึ้นมาเพียงบางส่วน (ฟันคุดแบบโผล่บางส่วน) เหงือกอาจบวมแล้วยุบสลับกันไปซ้ำ ๆ อาการอาจเด่นชัดขึ้นในช่วงที่อ่อนเพลีย แต่ในหลายกรณี สาเหตุไม่ได้อยู่ที่ความอ่อนเพลียโดยตรง หากแต่เป็นเพราะยังมีโครงสร้างที่ทำให้เศษอาหารติดได้ง่ายอยู่
หากอาการเช่นนี้เกิดขึ้นซ้ำ ผมจะไม่ได้ดูแค่ว่าเหงือกบวม แต่จะตรวจดูก่อนว่าฟันคุดขึ้นมาในทิศทางใด และส่งผลต่อเนื้อเยื่อรอบข้างอย่างไร
2. เมื่อเหงือกรอบฟันคุดบวม คืนนี้ควรดูแลตัวเองที่บ้านอย่างไร?
สำหรับเหงือกรอบฟันคุดที่บวมเล็กน้อย การรักษาความสะอาดในช่องปากและการจัดการอาการปวดจะช่วยได้ อย่างไรก็ตาม การดูแลที่บ้านเป็นเพียงการบรรเทาชั่วคราว ไม่ได้แก้ไขไปถึงสาเหตุของการอักเสบ
หากเป็นเวลากลางคืนที่ยังไม่สามารถไปพบทันตแพทย์ได้ทันที ลองดูแลตามนี้ครับ
| สิ่งที่ทำได้ | สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง |
|---|---|
| บ้วนปากเบา ๆ ด้วยน้ำเกลืออุ่น ๆ | ใช้มือหรือเข็มบีบหรือจิ้มเหงือกที่บวม |
| ใช้แปรงสีฟันขนนุ่มทำความสะอาดรอบฟันคุด | ถูบริเวณที่ปวดแรง ๆ |
| ปรึกษาเภสัชกรเรื่องยาแก้ปวดที่ซื้อได้จากร้านขายยา และรับประทานตามฉลาก | รับประทานยาที่เหลือจากใบสั่งยาครั้งก่อนเอง |
| ประคบเย็นที่แก้มด้านนอกโดยห่อด้วยผ้าขนหนูเป็นเวลาสั้น ๆ | ประคบร้อนเป็นเวลานาน |
| เคี้ยวอาหารอ่อนด้วยฟันฝั่งตรงข้าม | เคี้ยวอาหารแข็งด้วยฝั่งที่ปวด |
ยาแก้ปวดอาจไม่เหมาะกับบางท่าน ขึ้นอยู่กับโรคประจำตัวหรือยาที่รับประทานอยู่ จึงจำเป็นต้องตรวจสอบก่อน และควรหลีกเลี่ยงเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ด้วย
แม้เหงือกจะบวม ก็ไม่ควรใช้มือกดหรือพยายามบีบหนองออกเอง เพราะอาจระคายเคืองเนื้อเยื่อและทำให้การติดเชื้อแย่ลงได้
สิ่งที่ผมอยากเน้นย้ำคือ การที่อาการปวดลดลงไม่ได้หมายความว่าสาเหตุของการอักเสบหายไปแล้วครับ
หากเหงือกที่คลุมฟันคุดและโครงสร้างที่ทำให้เศษอาหารติดยังคงอยู่เหมือนเดิม อาการก็อาจกลับมาอีกได้
3. หากฟันคุดบวมมาก มีอาการแบบใดที่ต้องรีบไปพบทันตแพทย์ทันที?
หากการอักเสบรอบฟันคุดลุกลามไปถึงใบหน้าหรือใต้คาง หรือมีไข้ร่วมด้วย ควรรีบเข้ารับการตรวจ โดยเฉพาะหากกลืนหรือหายใจลำบาก อาจเป็นภาวะฉุกเฉินได้
หากมีอาการต่อไปนี้ ไม่ควรคิดว่าเป็นเพียงเหงือกบวมธรรมดา
- ขากรรไกรแข็งตึงจนแทบอ้าปากไม่ได้
- อาการบวมลามไปถึงแก้ม ใบหน้า หรือใต้คาง
- มีไข้และสภาพร่างกายโดยรวมแย่ลงคล้ายเป็นไข้หวัด
- มีหนองออกจากเหงือกหรืออาการปวดรุนแรงขึ้น
- กลืนน้ำลายหรืออาหารลำบากขึ้น

การติดเชื้อรอบฟันคุดอาจลุกลามไปยังเนื้อเยื่ออ่อนบริเวณขากรรไกรและลำคอได้ในบางกรณี
มีบางสถานการณ์ที่ผมให้ความสำคัญเป็นพิเศษในการตรวจรักษา
หากอยู่ ๆ ก็แทบอ้าปากไม่ได้ ใบหน้าบวม และมีไข้ ไม่ควรรอ ควรรีบเข้ารับการตรวจโดยเร็ว
หากสงสัยว่ามีหนอง หรือใบหน้าบวมมากขึ้นอย่างรวดเร็ว ก็จำเป็นต้องได้รับการประเมินโดยเร็วเช่นกัน
หากหายใจลำบากหรือแม้แต่กลืนน้ำลายก็ยังลำบาก ไม่ควรรอพบทันตแพทย์ แต่ต้องไปห้องฉุกเฉินทันที
ในกรณีที่มีอาการเช่นนี้ การรับประทานเพียงยาแก้ปวดแล้วอดทนอยู่ที่บ้านไม่ใช่วิธีที่เหมาะสม
4. หากฟันคุดอักเสบ ทันตแพทย์จะถอนฟันทันทีเลยหรือไม่?
การที่ฟันคุดมีการอักเสบไม่ได้หมายความว่าต้องถอนในวันนั้นเสมอไป ทันตแพทย์จะดูขอบเขตของการอักเสบ ความสามารถในการอ้าปาก และตำแหน่งของฟันคุด แล้วจึงกำหนดลำดับการรักษาที่จำเป็น
บางกรณีจะควบคุมการอักเสบก่อนแล้วจึงถอนฟัน และบางกรณีอาจถอนฟันทันทีขึ้นอยู่กับสภาพ
ขั้นตอนที่ 1 ตรวจสภาพการอักเสบในปัจจุบัน
ก่อนอื่นจะตรวจดูว่าเหงือกบวมมากเพียงใด มีหนองหรือไม่ และมีปัญหาในการอ้าปากหรือไม่
ตรวจตำแหน่งของฟันคุดด้วยภาพเอกซเรย์พานอรามิก และเมื่อต้องดูความสัมพันธ์กับคลองประสาทขากรรไกรล่างอย่างละเอียดขึ้น จะพิจารณาตรวจด้วย CT
ขั้นตอนที่ 2 การจัดการการติดเชื้อตามความจำเป็น
หากการอักเสบรุนแรง บางครั้งจะล้างทำความสะอาดรอบฟันคุด และทำหัตถการเพื่อลดเศษอาหารหรือสิ่งระคายเคืองที่ก่อให้เกิดการอักเสบก่อน
ในกรณีที่การติดเชื้อลุกลามหรือมีอาการทั่วร่างกาย จะสั่งยาให้เมื่อจำเป็น ยาปฏิชีวนะไม่ได้จำเป็นสำหรับการอักเสบของฟันคุดทุกกรณี
บริเวณที่อักเสบรุนแรงอาจได้ผลจากยาชาไม่เพียงพอ และหากอ้าปากได้ลำบากก็จะส่งผลต่อขั้นตอนการถอนฟันด้วย เมื่อพิจารณาประเด็นเหล่านี้ บางครั้งจึงควบคุมการอักเสบให้สงบลงก่อน
ขั้นตอนที่ 3 กำหนดช่วงเวลาถอนฟัน
อาจถอนฟันหลังจากควบคุมการอักเสบได้แล้ว หรืออาจประเมินว่าการถอนฟันในสภาพปัจจุบันเป็นทางเลือกที่เหมาะสมกว่าก็ได้
ก่อนวางแผนการรักษา ผมจะถามตัวเองเสมอ
การรักษานี้จำเป็นในตอนนี้หรือไม่ จะส่งผลต่อเนื้อเยื่อรอบข้างอย่างไร และเป็นสภาพที่ยังรอได้หรือไม่
เพราะการที่ถอนฟันได้ กับการที่ต้องถอนฟันตอนนี้ เป็นคนละเรื่องกันครับ
ขั้นตอนการถอนฟันโดยละเอียดและการดูแลหลังถอนฟัน สามารถดูได้ที่หน้า การถอนฟันคุด
5. หากเหงือกรอบฟันคุดยุบบวมแล้ว ไม่ต้องถอนฟันได้หรือไม่?
แม้อาการบวมจะยุบลงแล้ว แต่หากการอักเสบรอบฟันคุดกลับเป็นซ้ำ ควรพิจารณาถอนฟัน ในทางกลับกัน หากเป็นฟันคุดที่ขึ้นมาตามปกติและดูแลได้ดี ก็อาจเฝ้าติดตามโดยไม่ต้องถอนได้
ฟันคุดไม่จำเป็นต้องถอนทุกซี่
เกณฑ์ที่ผมใช้พิจารณาว่าจะถอนฟันหรือไม่มีดังนี้
- เหงือกรอบฟันคุดบวมและปวดซ้ำ ๆ หรือไม่
- มีเศษอาหารติดที่ฟันคุดซึ่งขึ้นมาเพียงบางส่วนอยู่เรื่อย ๆ หรือไม่
- ฟันกรามซี่ข้างหน้าเกิดฟันผุหรือการละลายของรากฟันจากภายนอก (External root resorption) หรือไม่
- ฟันคุดขึ้นมาตามปกติจนสามารถแปรงฟันและดูแลได้หรือไม่
โดยเฉพาะหากฟันกรามที่อยู่ติดด้านหน้าฟันคุดได้รับผลกระทบไปด้วย ยิ่งต้องพิจารณาอย่างรอบคอบมากขึ้น
ผมพบผู้ป่วยหลายท่านที่กลัวการถอนฟันจึงเลื่อนออกไป ระหว่างนั้นการอักเสบเกิดซ้ำ จนมาพบทันตแพทย์ในสภาพที่ฟันกรามซี่ข้างหน้าเสียหายไปแล้ว
ในทางกลับกัน หากฟันคุดขึ้นมาเต็มซี่ สบกับฟันบนล่างได้ดี และดูแลความสะอาดได้ดี ก็ไม่มีเหตุผลที่ต้องถอนเสมอไป
"ผมดูก่อนว่าเป็นฟันคุดที่จำเป็นต้องถอนตอนนี้หรือไม่ มากกว่าดูว่าเป็นฟันคุดที่ถอนได้หรือไม่"
นี่คือเกณฑ์ที่ผมยึดถือเมื่ออธิบายเรื่องการถอนฟันคุด
การอักเสบเฉพาะที่รอบฟันคุดกับโรคเหงือกที่เกิดขึ้นทั่วทั้งปาก อาจมีสาเหตุและแนวทางการรักษาที่แตกต่างกัน สำหรับโรคเหงือกทั่วไป ได้อธิบายแยกไว้ในหน้า การรักษาโรคเหงือก
6. หากกลัวการถอนฟันคุดจนเลื่อนออกไป ควรตรวจสอบอะไรก่อน?
หากกลัวการถอนฟัน ควรตรวจดูตำแหน่งของรากฟันคุดและคลองประสาทขากรรไกรล่าง รวมถึงสภาพเนื้อเยื่อรอบข้างก่อน และควรพิจารณาความจำเป็นของการถอนฟัน ความไม่สบายที่อาจเกิดขึ้น และความเสี่ยงต่าง ๆ เช่น การบาดเจ็บของเส้นประสาท ไปพร้อมกัน
ผมได้รับการฝึกอบรมที่คณะทันตแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยยอนเซ และโรงพยาบาลเซเวอรันส์ ชินชน และมีประสบการณ์ควบคุมดูแลการถอนฟันคุดของนักศึกษาที่โรงพยาบาลมหาวิทยาลัย
เมื่ออธิบายเรื่องการถอนฟันคุด ผมมักเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างภาพพานอรามิกกับ CT กับต้นไม้
หากภาพพานอรามิกเปรียบเหมือนเงาของต้นไม้ที่ทอดลงบนผนัง CT ก็คล้ายกับการมองต้นไม้แบบสามมิติ
โดยเฉพาะฟันคุดซี่ล่าง อาจมีคลองประสาทขากรรไกรล่างซึ่งทำหน้าที่เกี่ยวกับการรับความรู้สึกผ่านใกล้กับรากฟัน
แม้ในภาพพานอรามิกจะดูซ้อนทับกัน แต่ใน CT สามารถตรวจดูได้ละเอียดขึ้นว่าคลองประสาทอยู่ด้านหน้าหรือด้านหลัง ด้านในหรือด้านนอกของรากฟัน

ที่คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ ในกรณีที่จำเป็น เราจะตรวจตำแหน่งด้วย CT ปริมาณรังสีต่ำ และทำการรักษาตามแผนการถอนฟันในห้องผ่าตัดแยกเฉพาะ
ความไม่สบายหลังถอนฟันไม่ได้ขึ้นอยู่กับเพียงว่าฟันคุดนอนอยู่หรือไม่
แต่ขึ้นอยู่กับว่าเปิดเหงือกมากเพียงใด กรอแต่งกระดูกรอบข้างมากเพียงใด ใช้แรงในการถอนฟันมากน้อยแค่ไหน การผ่าตัดใช้เวลานานเพียงใด และสภาพการอักเสบเดิมเป็นอย่างไร
ดังนั้นในกรณีที่การอักเสบรุนแรง บางครั้งการควบคุมการอักเสบก่อนจึงเหมาะสมกว่าการฝืนดำเนินการต่อ
หลังถอนฟัน ผมจะนัดพบอีกครั้งในวันถัดไปเพื่อตรวจดูอาการบวมและการรับความรู้สึกด้วยตัวเอง เมื่อดูการฟื้นตัวแล้วหากไม่มีปัญหา ผมจะมองหน้าผู้ป่วยแล้วบอกว่า "กำลังหายดีครับ"
แน่นอนว่าหลังถอนฟัน นอกจากอาการบวมหรือปวดแล้ว อาจเกิดเลือดออก การติดเชื้อ หรือความผิดปกติของการรับความรู้สึกได้ จึงจำเป็นต้องได้รับคำอธิบายตามสภาพของแต่ละบุคคล
หากกลัวการถอนฟันมาก การให้ยาคลายกังวลแบบรู้สึกตัว (Conscious Sedation) ก็เป็นอีกวิธีหนึ่งที่พิจารณาได้ แต่ไม่ได้เหมาะกับทุกคน และต้องตรวจสอบสภาพร่างกายโดยรวมและยาที่รับประทานอยู่
ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ การให้ยาคลายกังวลแบบรู้สึกตัว (Conscious Sedation) และ เมื่อการไปหาหมอฟันน่ากลัวเกินไป
บทส่งท้าย
การที่เหงือกรอบฟันคุดบวมและปวดไม่ได้หมายความว่าต้องถอนฟันในทันทีเสมอไป แต่หากการอักเสบกลับเป็นซ้ำหรือส่งผลต่อฟันข้างเคียง การเลื่อนออกไปนานเพียงเพราะอาการทุเลาลงแล้วก็ไม่ใช่ทางเลือกที่ดีครับ
ผมจะคิดก่อนเสมอว่าการรักษานั้นควรทำในตอนนี้หรือไม่ และจำเป็นจริงหรือไม่ มากกว่าดูว่าเป็นการรักษาที่ทำได้หรือไม่
ผม ทพ. พัค จีโฮ ทันตแพทย์เฉพาะทางศัลยกรรมช่องปากและแม็กซิลโลเฟเชียล คลินิกทันตกรรมยอนเซกอนโฮ จัมชิลแซแน ครับ